Previous Verse
Next Verse

Shloka 50

Adhyaya 39Yoga Discipline: Posture, Breath Control, Sense Withdrawal, and Signs of Attainment

देशेष्वेतेषु तत्त्वज्ञो योगाभ्यासं विवर्जयेत् ।

सत्त्वस्यानुपपत्तौ च देशकालं विवर्जयेत् ॥

deśeṣv eteṣu tattva-jño yogābhyāsaṃ vivarjayet / sattvasyānupapattau ca deśa-kālaṃ vivarjayet

ایسے مقامات میں حقیقت شناس کو یوگ کی مشق سے پرہیز کرنا چاہیے؛ اور جب سَتْو (صفائیِ باطن اور توازن) حاصل نہ ہو، تو اُس جگہ اور اُس وقت کو ترک کر دینا چاہیے۔

deśeṣuin places
deśeṣu:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootdeśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्
eteṣuin these
eteṣu:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम्—देशेषु
tattva-jñaḥknower of truth
tattva-jñaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottattva (प्रातिपदिक) + jña (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः—तत्त्वं जानाति इति; पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
yoga-abhyāsampractice of yoga
yoga-abhyāsam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootyoga (प्रातिपदिक) + abhyāsa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः—योगस्य अभ्यासः; पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
vivarjayetshould avoid
vivarjayet:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√vṛj (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; धातुः—वृज्/वर्ज् (वर्जने)
sattvasyaof purity/being (sattva)
sattvasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsattva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive), एकवचनम्
anupapattauwhen it is not possible/appropriate
anupapattau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanupapatti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), एकवचनम्; अर्थः—अनुपपत्तिः = असम्भव/अनौचित्य (non-occurrence, inapplicability)
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्ययम्
deśa-kālamplace and time
deśa-kālam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdeśa (प्रातिपदिक) + kāla (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समासः (इतरेतर-द्वन्द्वः)—देशः च कालः च; पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (समाहारार्थे)
vivarjayetshould avoid
vivarjayet:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√vṛj (धातु)
Formविधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
Instructional voice within the chapter

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

YogaSattvaDiscernment (viveka)Context-sensitive practice

FAQs

Spiritual practice must be guided by viveka: choose contexts that support sattva. The ‘right means’ includes right environment; otherwise effort becomes counterproductive.

A yogic-dharma instruction embedded in the Purāṇa’s teaching layer, not pancalakṣaṇa narrative.

‘Sattva not attainable’ points to inner readiness: when the mind cannot settle, one should change conditions rather than force—indicating a skillful management of prāṇa, diet, and setting.