Shloka 1

Adhyaya 36 — Madalasa’s Final Counsel and the Renunciation of King Ritadhvaja

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽलर्कानुशासने वर्ज्यावर्ज्यनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।

षट्त्रिंशोऽध्यायः ।

जड उवाच— स एवमनुशिष्टः सन् मात्रा संप्राप्य यौवनम् ।

ऋतध्वजसुतश्चक्रे सम्यग्दारपरिग्रहम् ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'larkānuśāsane varjyāvarjyanāmā pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ |

ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ |

jaḍa uvāca— sa evam anuśiṣṭaḥ san mātrā saṃprāpya yauvanam |

ṛtadhvajasutaś cakre samyag dāraparigraham

Translation

یوں شری مارکنڈےیہ پران میں علرک کے اُپدیش کے ضمن میں ‘کیا ترک کرنا ہے اور کیا نہیں’ نامی پینتیسواں باب ختم ہوا۔ اب چھتیسواں باب شروع ہوتا ہے۔ جڑ نے کہا—اس طرح تعلیم پا کر، رتدھوج کا بیٹا ماں کے ساتھ جوانی کو پہنچا اور باقاعدہ طور پر نکاح میں داخل ہوا۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, इत्यर्थक (quotative/closing particle)

• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: in the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (locative/7th), एकवचन (singular); तत्पुरुष-समासः (in the Śrī-Mārkaṇḍeya-Purāṇa)

• अलर्कानुशासने: in (the section) ‘Instruction to Alarka’
• अलर्कानुशासने: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अलर्क + अनुशासन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (locative/7th), एकवचन (singular); तत्पुरुषः (instruction of Alarka)

• वर्ज्यावर्ज्यनाम: named ‘what to avoid and not avoid’
• वर्ज्यावर्ज्यनाम: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्ज्य + अवर्ज्य + नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular); द्वन्द्वः (वर्ज्यं च अवर्ज्यं च) + नाम (named)

• पञ्चत्रिंशः: thirty-fifth
• पञ्चत्रिंशः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चत्रिंशत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular); द्विगु-समास (number-compound)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular)

• षट्त्रिंशः: thirty-sixth
• षट्त्रिंशः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षट्त्रिंशत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular); द्विगु-समास

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जडः: Jaḍa (name)
• जडः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक

• अनुशिष्टः: having been instructed
• अनुशिष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनु + शास् (धातु) + क्त (कृत्प्रत्यय)
• Form: क्त-कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सन्: being
• सन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु) + शतृ (कृत्प्रत्यय)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle ‘being’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मात्रा: by (his) mother
• मात्रा: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), तृतीया (instrumental/3rd), एकवचन (singular)

• संप्राप्य: having attained
• संप्राप्य: Pūrvakāla (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) + ल्यप् (कृत्प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल (having attained)

• यौवनम्: youth
• यौवनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यौवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ऋतध्वजसुतः: son of Ṛtadhvaja
• ऋतध्वजसुतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋतध्वज + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ऋतध्वजस्य सुतः)

• चक्रे: did, performed
• चक्रे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); आत्मनेपद (Ātmanepada)

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)

• दारपरिग्रहम्: acceptance of a wife (marriage)
• दारपरिग्रहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दार + परिग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), द्वितीया (accusative/2nd), एकवचन (singular); तत्पुरुषः (दाराणां परिग्रहः = taking a wife)

Speakers

• Jaḍa (narrator/speaker marker in this verse)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "dharma", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Frame transition
• Narrative progression
• Gṛhastha-āśrama (marriage)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Instruction culminates in life-choices: dharma teaching is validated when it shapes the transition into responsible adulthood—here, the orderly entry into household life.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

This is a narrative frame marker (adhyāya-samāpti and new adhyāya opening). It supports vaṃśānucarita-style storytelling (life-events of a lineage figure) rather than sarga/manvantara cosmology.

What is the esoteric significance?

The shift from injunctions to marriage signifies embodiment of dharma: knowledge becomes lived order (ṛta) through sanctioned social rites.