Shloka 106

Adhyaya 34 — Madālāsā’s Instruction on Sadācāra (Householder Conduct, Purity, and Daily Rites)

Sanskrit

अङ्गुल्यग्रे तथा दैवं तेन दिव्यक्रियाविधिः । तीर्थं कनिष्ठिकामूले कायं तेन प्रजापतेः ॥

Transliteration

aṅgulyagre tathā daivaṃ tena divyakriyāvidhiḥ | tīrtha kaniṣṭhikāmūle kāyaṃ tena prajāpateḥ ||

Translation

انگلیوں کے سروں پر ‘دَیو-تیرتھ’ ہے؛ اسی سے دیویہ/دیوتائی اعمال کی درست روش بیان کی گئی ہے۔ اور چھوٹی انگلی کی جڑ میں جو تیرتھ ہے وہ ‘پراجاپتیہ’ ہے؛ اسی سے پرجاپتی کے لیے کرم کیا جاتا ہے۔

Word by Word

• अङ्गुलि-अग्रे: at the fingertip
• अङ्गुलि-अग्रे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अङ्गुलि (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; अङ्गुलेः अग्रे (at the tip of the finger)

• तथा: likewise
• तथा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अन्वयार्थ (likewise)

• दैवम्: divine (of the gods)
• दैवम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दैव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of tīrtha implied)

• तेन: by that
• तेन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• दिव्य-क्रिया-विधिः: the procedure for divine rites
• दिव्य-क्रिया-विधिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक) + क्रिया (प्रातिपदिक) + विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; दिव्यायाः क्रियायाः विधिः (rule for divine rites)

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• कनिष्ठिका-मूले: at the base of the little finger
• कनिष्ठिका-मूले: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कनिष्ठिका (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; कनिष्ठिकायाः मूले (at the base of the little finger)

• कायम्: kāya (pertaining to Prajāpati)
• कायम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (name/quality of tīrtha)

• तेन: by that
• तेन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• प्रजापतेः: of Prajāpati
• प्रजापतेः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: प्रजापति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), एकवचन

Speakers

• Not specified in the provided excerpt (instructional narrative voice)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Devas (collective)
• Prajāpati

Key Themes

• Ritual anatomy (hand-tīrthas)
• Deva-yajña
• Prajāpati rites
• Dharma

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The tradition systematizes worship: different recipients (devas, Prajāpati) require different ritual ‘interfaces.’ This promotes care, humility, and fidelity to transmitted practice.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ācāra/Dharma instruction; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Fingertips (daiva) signify outward offering and transmission; the base of the little finger (prajāpati) suggests generative/rooted creativity—Prajāpati as the principle of progeny and formation.