Shloka 20

Adhyaya 28 — Alarka Inquires into Varna and Ashrama Dharma; Madalasa Defines the Fourfold Duties

Sanskrit

भृत्यात्मजान् जामयोऽथ दीनान्धपतितानपि ।

यथाशक्त्यान्नदानेन वयांसि पशवस्तथा ॥

Transliteration

bhṛtyātmajān jāmayo 'tha dīnāndhapatitān api /

yathāśaktyānnadānena vayāṃsi paśavas tathā //

Translation

انسان کو اپنی استطاعت کے مطابق خادموں اور بچوں کو، نکاح کے رشتے سے متعلق عورت رشتہ داروں کو، نیز غریبوں، اندھوں اور گرے ہوئے لوگوں کو کھانے کا دان دینا چاہیے؛ اور اسی طرح پرندوں اور جانوروں کو بھی خوراک دینی چاہیے۔

Word by Word

• भृत्य-आत्मजान्: servants' sons
• भृत्य-आत्मजान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भृत्य (प्रातिपदिक) + आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भृत्यस्य आत्मजाः)

• जामयः: relatives by marriage (in-laws)
• जामयः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जामि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• अथ: and then/also
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अनन्तरार्थक-निपात (then/also)

• दीन-अन्ध-पतितान्: the poor, the blind, and the fallen
• दीन-अन्ध-पतितान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दीन (प्रातिपदिक) + अन्ध (प्रातिपदिक) + पतित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (दीनाश्च अन्धाश्च पतिताश्च)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/समुच्चयार्थक-निपात (also/even)

• यथा-शक्त्या: according to one's ability
• यथा-शक्त्या: Karaṇa (करण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय) + शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (शक्त्या) — adverbial: 'according to ability'

• अन्न-दानॆन: by giving food
• अन्न-दानॆन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक) + दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अन्नस्य दानम्)

• वयांसि: birds
• वयांसि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• पशवः: animals
• पशवः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारार्थक-अव्यय (likewise/so)

Speakers

• Dharma-instruction narrative voice (contextual teacher-speaker within Markandeya Purana’s didactic discourse)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Dāna
• Compassion
• Ahimsā (practical)
• Social welfare

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Gṛhastha-dharma is social and ecological: care extends beyond one’s immediate family to the vulnerable and even non-human life, regulated by ‘yathāśakti’ (realistic capacity).

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ācāra-dharma instruction; not directly sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa/vaṃśānucarita.

What is the esoteric significance?

Food (anna) is treated as sacred circulation. Feeding others represents surrender of possessiveness and recognition of shared prāṇa across beings.