Home›Markandeya Purana›Adhy. 24›Shloka 1
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 1

Adhyaya 24 — Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।

चतुर्विंशोऽध्यायः ।

जड उवाच

कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् ।

उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopākhyāne kuvalayāśvapātālagamanaṃ nāma trayoviṃso 'dhyāyaḥ caturviśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca kṛtāhāraṃ mahātmanāmadhipaṃ pavanāśinām / upāsāñcakrire putrau bhūpālatanayastathā

Translation

یوں شری مارکنڈےیہ پران کے مدالسا-اُپاخیان میں ‘کوولیاشو کا پاتال گمن’ نامی تئیسواں باب ختم ہوا۔ چوبیسواں باب۔ جڑ نے کہا—جب ‘وایو بھوجی’ (ناگوں) کے عظیم النفس سردار نے کھانا ختم کیا تو وہ دونوں بیٹے اور بادشاہ کے بیٹے بھی خدمت کے ساتھ اس کی تیمارداری میں حاضر ہوئے۔

Word by Word
इतिthus/end of quotation
इति:
Textual marker (इति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्तिसूचक (quotative/end marker)
श्री-मर्कण्डेय-पुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्री-मर्कण्डेय-पुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + मार्कण्डेय (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—मार्कण्डेयस्य पुराणम् (षष्ठी-तत्पुरुष) + श्री-उपपद
मदालसा-उपाख्यानेin the Madālasā episode
मदालसा-उपाख्याने:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमदालसा (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—मदालसायाः उपाख्यानम्
कुवलयाश्व-पाताल-गमनम्‘Kuvalayāśva’s descent to Pātāla’
कुवलयाश्व-पाताल-गमनम्:
Karta/Title (शीर्षक)
TypeNoun
Rootकुवलयाश्व (प्रातिपदिक) + पाताल (प्रातिपदिक) + गमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—कुवलयाश्वस्य पातालगमनम्
नामnamed/called
नाम:
Naming marker (नाम)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (designation marker)
त्रयोविंशःtwenty-third
त्रयोविंशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक-विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta/Title (शीर्षक)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
चतुर्विंशःtwenty-fourth
चतुर्विंशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्विंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक-विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta/Title (शीर्षक)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
जडःJaḍa (speaker)
जडः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootजड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वक्तृ-नाम
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
कृत-आहारम्one who has eaten
कृत-आहारम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootकृत (कृ-क्त, कृदन्त) + आहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः—कृतः आहारः यस्य/कृताहारः (having taken food)
महात्मानाम्of the great-souled ones
महात्मानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
अधिपम्the lord
अधिपम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअधिप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
पवन-आशिनाम्of the air-eaters (ascetics)
पवन-आशिनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपवन (प्रातिपदिक) + आशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—पवनम् आश्नन्ति इति (those who subsist on air)
उपासान्service/attendance
उपासान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootउपासा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; अत्र 'उपासाम्' इत्यर्थे (object of verb)
चक्रिरेperformed/did
चक्रिरे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
पुत्रौtwo sons
पुत्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन
भूपाल-तनयःthe king’s son(s)
भूपाल-तनयः:
Apposition/Viśeṣya (सम्बोधन/विशेष्य)
TypeNoun
Rootभूपाल (प्रातिपदिक) + तनय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—भूपालस्य तनयः; अत्र समष्ट्यर्थे (collective for the two sons)
तथाlikewise/also
तथा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), तथैव/एवम्-अर्थे
Speakers
Jaḍa (as indicated)within the Madālasa-upākhyāna narrative frame
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes
Textual colophon (chapter boundary)Sevā (attending upon elders/guests)Inter-realm diplomacy (human–nāga relations)

FAQs

Service to a guest or superior after hospitality (upāsanā/sevā) is presented as dharmic refinement—relationship is maintained not only by giving food but by respectful attendance.

The colophon is structural; the narrative remains ākhyāna. It does not directly instantiate sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa, though it sits within vaṃśa-linked royal legend.

‘Wind-eaters’ evokes prāṇa symbolism; attending the prāṇa-linked beings after ‘feeding’ suggests honoring subtle life-forces after satisfying gross needs.

←Previous Verse
Next Verse→