Shloka 72

Adhyaya 23 — Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati

Sanskrit

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् ।

तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥

Transliteration

piṇḍaṃ ca madhyamaṃ tadvat yathāvad upabhuktavān |

taṃ cāpi dhyāyaḥ kāmaṃ tataḥ sā tanumadhyamā ||

Translation

اس نے بھی قاعدے کے مطابق درمیانی حصے کا لقمہ کھایا۔ پھر جیسا اس کی خواہش تھی ویسا ہی اس کا دھیان کرتے ہی وہیں باریک کمر والی عورت ظاہر ہو گئی۔

Word by Word

• पिण्डम्: a lump/morsel
• पिण्डम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पिण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• मध्यमम्: middle-sized/medium
• मध्यमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मध्यम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifier)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (प्रातिपदिक/अव्ययीभाववत्)
• Form: अव्यय (adverbial), तुल्यतार्थक (like that)

• यथावत्: properly
• यथावत्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), यथाविधि (properly)

• उपभुक्तवान्: having consumed
• उपभुक्तवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: उप-भुज् (धातु) + क्तवत् (कृदन्त)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोग (having eaten/consumed)

• तम्: that (it/him)
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), अप्यर्थे (also/even)

• ध्यायः: meditating/thinking
• ध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) + शतृ/असुन्? (कृदन्त)
• Form: कृदन्त (present participial/agentive sense) प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पाठभेद-संभवः: ध्यायन् (ध्यै-शतृ) अपेक्षितम्

• कामम्: as he wished/indeed
• कामम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् प्रयोग (kāmam = at will/indeed); क्रियाविशेषण

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), तस्मात्/तदनन्तरम् (then/from that)

• सा: she
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• तनु-मध्यमाः: slender-waisted
• तनु-मध्यमाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तनु (प्रातिपदिक) + मध्यम (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (tanumadhyamā); पाठे 'मध्यमाः' इति बहुवचन/विसर्ग-भेदः संभवः

Speakers

• Narrative voice within Markandeya Purana (frame-speaker not identifiable from excerpt alone)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Miraculous birth/manifestation
• Desire and contemplation (dhyāna) as causal trigger
• Nāga-related narrative

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The passage presents desire (kāma) and focused thought (dhyāna) as immediate catalysts within a mythic causality—illustrating how intention, when empowered in a supernatural context, can precipitate tangible outcomes.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Primarily belongs to Vaṃśānucarita/Carita-type narration (accounts of persons and events) rather than sarga/pratisarga; it is episodic storytelling embedded in the Purāṇic narrative flow.

What is the esoteric significance?

The ‘middle portion’ and the arising of a ‘slender-waisted’ form can be read symbolically as emergence from the ‘madhya’ (center)—a motif where the subtle/desired form manifests from an interior locus through concentrated thought.