Shloka 76

Adhyaya 14 — The Messenger of Yama Explains Karmic Retribution and the Causes of Naraka Torments

Sanskrit

मूषायामपि पश्यैतान् नाश्यमानान् यमानुगैः ।

पुरुषैः पुरुषव्याघ्र ! परदारावमर्षिणः ॥

Transliteration

mūṣāyām api paśyaitān nāśyamānān yamānugaiḥ / puruṣaiḥ puruṣāvyāghra ! paradārāvamarṣiṇaḥ

Translation

انہیں یَم کے پیروکار (یَم دوت) کڑاہی/بھٹی میں جلا کر ہلاک کرتے ہوئے بھی دیکھو—اے مردوں کے شیر—جو دوسرے کی بیوی کی خواہش میں بےقید ہیں، وہ یوں تباہ کیے جاتے ہیں۔

Word by Word

• मूषायाम्: in a mortar
• मूषायाम्: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Noun
• Root: मूषा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle; also/indeed)

• पश्य: see!
• पश्य: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: √पश् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन

• एतान्: these (ones)
• एतान्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; सर्वनाम

• नाश्यमानान्: being destroyed
• नाश्यमानान्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: नाश्य (कृदन्त; causative of √नश्)
• Form: वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; एतान् इति विशेषणम्

• यम-अनुगैः: by Yama’s attendants
• यम-अनुगैः: Karana (करण/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: यम (प्रातिपदिक) + अनुग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (यमस्य अनुगाः)

• पुरुषैः: by men
• पुरुषैः: Karana (करण/Instrument)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; यमानुगैः इति विशेषण-सम्बन्धः

• पुरुष-व्याघ्र: O tiger among men!
• पुरुष-व्याघ्र: Sambodhana (सम्बोधन/Address)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + व्याघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; कर्मधारयः (पुरुषेषु व्याघ्र इव)

• पर-दार-अवमर्षिणः: those who violate others’ wives
• पर-दार-अवमर्षिणः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पर (प्रातिपदिक) + दार (प्रातिपदिक) + अवमर्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (परस्य दारान् अवमृषन्ति/स्पृशन्ति इति)

Speakers

• Not specified in the provided excerpt; vocative suggests an instructor addressing a listener (e.g.
• a king/hero) while showing hell-scenes.

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "raudra", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Yama

Key Themes

• Dharma
• Sexual ethics
• Adultery
• Karmaphala
• Naraka (hell) imagery

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text frames adultery as a destructive transgression against social and familial dharma; the ‘furnace’ punishment mirrors the burning nature of illicit passion and its capacity to consume discernment.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Dharma/karmaphala teaching segment; not directly sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita.

What is the esoteric significance?

The crucible symbolizes passions that ‘melt down’ moral structure. Yama’s agents represent the inexorable moral law that processes actions into consequences.