Shloka 43

Adhyaya 14 — The Messenger of Yama Explains Karmic Retribution and the Causes of Naraka Torments

Sanskrit

यैः शास्त्रमन्यथा प्रोक्तं यैरसद्वागुदाहृता ।

वेददेवद्विजातीनां गुरोर्निन्दा च यैः कृता ॥

Transliteration

yaiḥ śāstram anyathā proktaṃ yair asad vāg udāhṛtā /

vedadevadvijātīnāṃ guror nindā ca yaiḥ kṛtā

Translation

جنہوں نے شاستر کے خلاف تعلیم دی، جنہوں نے جھوٹا کلام کہا، اور جنہوں نے وید، دیوتاؤں، دْوِجوں اور گرو کی توہین کی—ان کی سزا آگے بیان کی گئی ہے۔

Word by Word

• यैः: by whom
• यैः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; instrumental plural (by whom)

• शास्त्रम्: scripture/teaching
• शास्त्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शास्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्

• अन्यथा: incorrectly
• अन्यथा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्ययम् (adverb: otherwise/incorrectly)

• प्रोक्तम्: proclaimed
• प्रोक्तम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; here predicative with शास्त्रम् (spoken/declared)

• यैः: by whom
• यैः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; instrumental plural (by whom)

• असत्-वाक्: false speech
• असत्-वाक्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असत् (प्रातिपदिक) + वाच्/वाक् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः (असती वाक्); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• उदाहृता: uttered
• उदाहृता: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद् + आ + हृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; agreeing with वाक्

• वेद-देव-द्विजातीनाम्: of the Vedas, gods, and twice-born
• वेद-देव-द्विजातीनाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: वेद (प्रातिपदिक) + देव (प्रातिपदिक) + द्विजाति (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समासः (वेदाश्च देवाश्च द्विजातयश्च); षष्ठी बहुवचनम्; genitive plural

• गुरोः: of the teacher
• गुरोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम्; genitive singular

• निन्दा: censure
• निन्दा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निन्दा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• यैः: by whom
• यैः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; instrumental plural (by whom)

• कृता: done/committed
• कृता: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; agreeing with निन्दा

Speakers

• Didactic narration (frame-speaker not explicit in excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Truthfulness
• Authority of śāstra
• Respect for guru and sacred institutions

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Speech that distorts dharma—mis-teaching, lying, and slander of sacred sources and teachers—damages social and spiritual order. The text treats such acts as especially destructive because they mislead many, not just oneself.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ancillary dharma teaching; it supports Purāṇic function as smṛti-like moral instruction.

What is the esoteric significance?

The ‘tongue’ becomes the karmic focal point: when vāṇī (speech) is weaponized against truth and guidance, the instrument of mantra and learning is inverted—hence a fitting retribution involving the tongue.