Shloka 27

Adhyaya 11 — The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra

Sanskrit

नारकांश्चैव संप्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते ।

एतां गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥

Transliteration

nārakāṁś caiva saṁprekṣya mahad duḥkham avāpyate | etāṁ gatim ahaṁ gante ity aharniśam anirvṛtaḥ ||

Translation

دوزخ میں پڑے ہوئے لوگوں کو دیکھ کر شدید کرب چھا جاتا ہے؛ دن رات بے وقفہ یہی سوچتا ہے کہ “ایسی ہی انجام گاہ مجھے بھی مل سکتی ہے۔”

Word by Word

• नारकान्: hell-beings (denizens of hell)
• नारकान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नारक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle)

• संप्रेक्ष्य: having observed
• संप्रेक्ष्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + √प्रेक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (Gerund/absolutive), ‘having seen/observed’

• महत्: great
• महत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• दुःखम्: sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अवाप्यते: is obtained/experienced
• अवाप्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव + √आप् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive), आत्मनेपद

• एताम्: this
• एताम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Acc), एकवचन; विशेषण

• गतिम्: state/going/destiny
• गतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Acc/कर्म), एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन

• गन्ता: (am) going to go / will go
• गन्ता: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: तृच्-प्रत्ययान्त (Agent noun/future-goer), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘one who will go’

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इति-उक्त्यर्थक

• अहः: day
• अहः: Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अहन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc) एकवचन; अव्ययीभावे ‘day’ (paired with night)

• निशम्: night
• निशम्: Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (Acc) एकवचन; ‘night’ (paired with day)

• अनिर्वृतः: unrelieved, not at ease
• अनिर्वृतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनिर्वृत (प्रातिपदिक; निर् + √वृत् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्-पूर्वक क्त-प्रत्ययान्त विशेषण (not content/uneasy)

Speakers

• Putra to Pitṛ (continuation of the same dialogue)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Karmic consequences
• Naraka
• Moral urgency

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Awareness of karmic consequence is meant to awaken vigilance (apramāda). Ethical living is not merely social; it is protection from self-created suffering.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic dharma-teaching (upadeśa) attached to karma-phala; ancillary to Purāṇic aims rather than a genealogical or cosmological segment.

What is the esoteric significance?

‘Seeing hell’ can be read as inner conscience: when the mind vividly apprehends consequence, compulsive impulses weaken and discernment (viveka) strengthens.