Shloka 120
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
गन्धर्वाप्सरसो यक्षानषींश्वैव महीपते । देत्यदानवसड्घांश्व नागांश्न मनुजाधिप,पृथ्वीपते! साध्य, रुद्र, आदित्य, गुह्यक, पितर, सर्प, नाग, सुपर्ण, वसु, अश्विनीकुमार, गन्धर्व, अप्सरा, यक्ष तथा ऋषियोंका भी मैंने दर्शन किया। दैत्य-दानवसमूह, नाग, सिंहिकाके पुत्र (राहु आदि) तथा अन्य देवशत्रुओंको भी देखा। राजन्! इस लोकमें मैंने जो कुछ भी स्थावर-जंगम पदार्थ देखे थे, वे सब मुझे उस महात्माकी कुक्षिमें दृष्टिगोचर हुए। महाराज! मैं प्रतिदिन फलाहार करता और इस सम्पूर्ण जगतमें घूमता रहता
vaiśampāyana uvāca | gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgāṃś ca manu-jādhipa | pṛthvīpate sādhya-rudrādityān guhyakān pitaro 'pi ca | sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn aśvinī-kumārakān | gandharvān apsarasaś ca yakṣāṃś caiva mayā dṛṣṭāḥ | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgān siṃhikā-sutān api | anyān devāriṇo 'py anye mayā dṛṣṭā narādhipa | asmin loke mayā dṛṣṭaṃ yat kiṃcid sthāvara-jaṅgamam | tat sarvaṃ tasya mahātmanaḥ kukṣau me samadṛśyata | mahārāja ahaṃ pratidinaṃ phalāhāraḥ san carāmi sarva-loke ||
وَیشَمپایَن نے کہا— اے مہীপتے، منُج ادھپ، پرتھوی پتے! میں نے گندھرو اور اپسرائیں، یکش اور رِشی؛ دَیتیہ اور دانَو کے جُھنڈ؛ اور ناگ بھی دیکھے۔ میں نے سادھیہ، رُدر، آدتیہ، گُہیک، پِتر؛ سانپ اور ناگ، سُپرن، وَسو، اشونی کُمار جڑواں؛ گندھرو، اپسرائیں، یکش اور بہت سے دیگر بھی دیکھے۔ میں نے سِمھِکا کے بیٹوں (راہو وغیرہ) اور دوسرے دیوتاؤں کے دشمنوں کو بھی دیکھا۔ اے راجن! اس لوک میں میں نے جو کچھ ثابت و متحرک دیکھا تھا، وہ سب اس مہاتما کے شکم میں مجھے نمایاں نظر آیا۔ اے مہاراج! میں روزانہ پھل کھا کر جیتا ہوں اور اس تمام جہان میں بھٹکتا رہتا ہوں۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the vastness and interconnection of creation: all classes of beings—divine, human-adjacent, and demonic—are encompassed within a higher reality, symbolized by the vision of the entire world appearing within the great-souled being’s belly. It also highlights disciplined living (subsisting on fruits) and continual wandering as an ascetic mode aligned with restraint and observation.
Vaiśampāyana reports a marvel-filled experience to a king: he has seen numerous orders of beings (gods, spirits, sages, demons, serpent-races, and celestial groups). He then states that everything he had seen in the world—moving and unmoving—appeared within the belly of a certain mahātman, and he describes his own daily practice of fruit-eating and roaming through the world.