Shloka 64
Udyoga-parva Adhyāya 71 — Kṣatra-dharma Counsel, Public Legitimacy, and Mobilization
हविषाग्निर्यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते | केशव! जैसे घी डालनेपर आग बुझनेके बजाय और अधिक प्रज्वलित हो उठती है, उसी प्रकार वैर करनेसे वैरकी आग शान्त नहीं होती, अधिकाधिक बढ़ती ही जाती है।। ६३ ई || अतोडन्यथा नास्ति शान्तिर्नित्यमन्तरमन्ततः
haviṣāgnir yathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate | keśava! yathā ghṛta-dānenāgnir na śāmyati, api tu bhūyaḥ prajvalati, tathā vairakaraṇena vaira-agniḥ na śāmyati, kintu adhikādhikaṃ vardhate || ato ’nyathā na asti śāntiḥ, nityam antaramantrataḥ ||
یُدھِشٹھِر نے کرشن سے کہا—اے کیشو! جیسے ہَوی، خصوصاً گھی، ڈالنے سے آگ بجھتی نہیں بلکہ اور بھڑک اٹھتی ہے، اسی طرح دشمنی سے دشمنی کی آگ ٹھنڈی نہیں ہوتی؛ وہ بڑھتی ہی جاتی ہے۔ لہٰذا اس راہ سے امن نہیں ملتا؛ حقیقی سکون اندر کی طرف پلٹ کر—تدبّر، ضبطِ نفس اور مشورے سے—حاصل ہوتا ہے، انتقام سے نہیں۔
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Retaliation does not end hostility; like fire fed with ghee, enmity grows when answered with enmity. Peace is to be pursued through restraint and wise counsel rather than revenge.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Yudhishthira addresses Krishna (Keśava), arguing for a path toward peace: he warns that escalating reprisals only intensify the feud and urges an inwardly grounded, counsel-driven approach to reconciliation.