Shloka 4
Udyoga-parva Adhyāya 27 — Saṃjaya’s Counsel on Dharma, Desire, and the Non-Perishing of Karma
लुप्तायां तु प्रकृती येन कर्म निष्पादयेत् तत् परीप्सेद् विहीन: । प्रकृतिस्थश्चापदि वर्तमान उभौ गह्याँ भवतः संजयैतौ,प्रकृति (जीविकाके साधन)-का सर्वथा लोप हो जानेपर जिस वृत्तिका आश्रय लेनेसे (जीवनकी रक्षा एवं) सत्कर्मोंका अनुष्ठान हो सके, जीविकाहीन पुरुष उसे अवश्य अपनानेकी इच्छा करे। संजय! जो प्रकृतिस्थ (स्वाभाविक स्थितिमें स्थित) होकर भी आपद्धर्मका आश्रय लेता है, वह (अपनी लोभवृत्तिके कारण) निन्दनीय होता है तथा जो आपत्तिग्रस्त होनेपर भी (उस समयके अनुरूप शास्त्रोक्त साधनको अपनाकर) जीविका नहीं चलाता है, वह (जीवन और कुटुम्बकी रक्षा न करनेके कारण) गर्हणीय होता है। इस प्रकार ये दोनों तरहके लोग निन्दाके पात्र होते हैं
yudhiṣṭhira uvāca | luptāyāṃ tu prakṛtyā yena karma niṣpādayet tat parīpsed vihīnaḥ | prakṛtisthaś cāpadi vartamāna ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau ||
یُدھِشٹھِر نے کہا— جب روزی کے سارے ذرائع بالکل مٹ جائیں تو بےسروسامان آدمی کو وہ طریقۂ معاش اختیار کرنا چاہیے جس سے جان بھی بچی رہے اور نیک فرائض بھی ادا ہوتے رہیں۔ مگر، سنجے، دو طرح کے لوگ ملامت کے مستحق ہیں: ایک وہ جو معمول کی حالت میں رہتے ہوئے بھی صرف مصیبت کے لیے مقررہ طرزِ عمل (آپدھرم) اپنا لے؛ اور دوسرا وہ جو واقعی آفت زدہ ہو کر بھی اس بحران کے مطابق جائز و شرعی ذرائع سے زندگی قائم رکھنے سے انکار کرے۔ یوں دونوں انتہائیں قابلِ مذمت ہیں۔
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Emergency conduct (āpaddharma) is justified only when genuine distress destroys normal livelihood; one should then adopt a lawful means that preserves life and enables the performance of duty. Misusing emergency rules without real need, or refusing appropriate means of survival during real need, are both ethically blameworthy.
In the Udyoga Parva’s deliberations before the great war, Yudhiṣṭhira explains to Saṃjaya a nuanced principle of dharma: how a person should balance survival and righteousness, and how both opportunistic laxity and rigid impracticality can lead to moral censure.