Shloka 3
Udyoga-parva Adhyāya 27 — Saṃjaya’s Counsel on Dharma, Desire, and the Non-Perishing of Karma
एवं तथैवापदि लिड्रमेतद् धर्माधर्मो नित्यवृत्ती भजेताम् । आट्यं लिड्रं यस्य तस्य प्रमाण- मापद्धर्म संजय तं निबोध,इस प्रकार जो यह विभिन्न वर्णॉका अपना-अपना लक्षण (लिंग) (जैसे ब्राह्मणके लिये अध्ययनाध्यापन आदि, क्षत्रियके लिये शौर्य आदि तथा वैश्यके लिये कृषि आदि) है, वह ठीक उसी प्रकार उस-उस वर्णके लिये धर्मरूप है और वही दूसरे वर्णके लिये अधर्मरूप है। इस प्रकार यद्यपि धर्म और अधर्म सदा सुनिश्चितरूपसे रहते हैं तथापि आपत्तिकालमें वे दूसरे वर्णके लक्षणको भी अपना लेते हैं। प्रथम वर्ण ब्राह्मणका जो विशेष लक्षण (याजन और अध्यापन आदि) है, वह उसीके लिये प्रमाणभूत है (क्षत्रिय आदिको आपत्तिकालमें भी याजन और अध्यापन आदिका आश्रय नहीं लेना चाहिये)। संजय! आपद्धर्मका क्या स्वरूप है, उसे तुम (शास्त्रके वचनोंद्वारा) जानो
evaṃ tathaivāpadi liṅgam etad dharmādharmau nityavṛttī bhajetām | āryaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam āpaddharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha ||
یُدھِشٹھِر نے کہا— مصیبت کے زمانے میں بھی ذاتوں کے یہی امتیازی نشان کارفرما رہتے ہیں؛ جو ایک ذات کے لیے دھرم ہے وہ دوسری کے لیے اَدھرم بن جاتا ہے۔ اگرچہ دھرم اور اَدھرم عموماً اپنے اپنے دائرے میں مقرر و ثابت رہتے ہیں، مگر تنگی میں وہ گویا دوسری ذاتوں کی علامتیں اختیار کرتے دکھائی دیتے ہیں۔ تاہم اپنے ہی مرتبے کا جو بنیادی نشان ہے وہی اسی کے لیے حقیقی معیار ہے۔ لہٰذا، سنجے، معتبر شاستری تعلیم سے ‘آپدھرم’—بحران کے وقت کا فرض—کی حقیقت سمجھو۔
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma is normally defined by stable role-based standards, but in emergencies (āpada) conduct can appear to shift; still, one’s own defining duty remains the primary measure, and ‘āpaddharma’ must be understood through authoritative guidance rather than convenience.
In the Udyoga Parva’s deliberative context, Yudhiṣṭhira addresses Saṃjaya and reflects on how moral duty is judged—especially under crisis—distinguishing ordinary varṇa-marks from emergency ethics and urging a principled understanding of āpaddharma.