Shloka 14
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
धमखियानेषु सर्वेषु सत्याख्याने च यद् वसु । दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्भुतम्,धर्म और सत्यके जितने भी आख्यान हैं, उन सबका यह सारभूत धन है। ऋग्वेदकी दस हजार ऋचाओंका मन्थन करके यह अमृतमय सारतत्त्व निकाला गया है यथा कूर्म इहाड्नि प्रसार्य विनियच्छति । एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धि: सृष्टवा नियच्छति जैसे कछुआ यहाँ अपने अंगोंको फैलाकर फिर समेट लेता है, उसी प्रकार बुद्धि सम्पूर्ण इन्द्रियोंको विषयोंकी ओर फैलाकर फिर उन्हें वहाँसे हटा लेती है
vyāsa uvāca | dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāne ca yad vasu | daśedam ṛk-sahasrāṇi nirmathyāmṛtam adbhutam | yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati | evam evendriya-grāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati |
ویاس نے کہا—دھرم اور سچائی کے جتنے بھی بیان و حکایات ہیں، ان سب میں یہ جوہرِ خزانہ ہے۔ رِگ وید کی دس ہزار رِچاؤں کو مَتھ کر یہ عجیب و غریب امرت نکالا گیا ہے۔ جیسے کچھوا اپنے اعضا پھیلا کر پھر سمیٹ لیتا ہے، ویسے ہی بدھی حواس کے پورے گروہ کو موضوعات کی طرف روانہ کر کے پھر روک کر واپس کھینچ لیتی ہے۔
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the essence of dharma and truth is inner mastery: the intellect should be able to deploy the senses when needed and withdraw them from sense-objects, like a tortoise drawing in its limbs.
Vyāsa presents a distilled ‘nectar’ of teaching—claimed as an essence extracted from vast Vedic material—and illustrates it with a vivid simile: the tortoise’s withdrawal becomes a model for disciplined control of the senses by buddhi.