Adhyaya 40
Baka Dālbhya at Avakīrṇa-tīrtha: Rāṣṭra-kṣaya and Release through Prasāda (Śalya-parva, Adhyāya 40)
Upa-parva: Tīrtha–Ṛṣi-Upākhyāna: Baka Dālbhya and the Depletion of Dhṛtarāṣṭra’s Rāṣṭra
Vaiśaṃpāyana recounts an earlier incident involving the ascetic Baka Dālbhya. After a twelve-year Naimiṣeya satra concludes, sages request a dakṣiṇā of healthy young cattle. Baka proposes a division of the animals and then proceeds to King Dhṛtarāṣṭra’s residence to request cattle. The king responds harshly, directing him to take cattle that have died “by chance,” using a contemptuous form of address. Baka reflects on the insult and, angered, resolves to bring about the king’s realm’s depletion. At Sarasvatī’s Avakīrṇa-tīrtha, he kindles fire and performs an austere rite, offering pieces of dead flesh, by which the rāṣṭra begins to waste away, likened to a forest endlessly cut by an axe. Distressed, Dhṛtarāṣṭra consults ritual specialists, learns the cause, and is advised to propitiate Baka at Sarasvatī. The king approaches with prostration and a formal confession, requesting forgiveness. Seeing his grief, the ṛṣi’s compassion arises; he releases the realm and performs a counter-rite for restoration. Baka accepts many cattle and returns to Naimiṣāraṇya. The chapter closes by widening the tīrtha frame with additional exempla (e.g., Bṛhaspati’s rite and Yayāti’s sacrificial context), reinforcing Sarasvatī’s landscape as a repository of ritual memory and moral causality.
Chapter Arc: जनमेजय की जिज्ञासा उठती है—आर्तिषेण ने कैसा विपुल तप किया, और कुशिकवंशी विश्वामित्र ने किस प्रकार ब्राह्मणत्व प्राप्त किया? → वैशम्पायन सत्ययुग की कथा छेड़ते हैं: आर्तिषेण गुरुकुल में नित्य अध्ययनरत, और विश्वामित्र तपोनिष्ठ, जितेन्द्रिय। फिर राजकीय वैभव और आश्रम-धर्म का टकराव उभरता है—सेना सहित प्रस्थान, वसिष्ठाश्रम की ओर गमन, और देवताओं द्वारा व्रत-विघ्न रचने की चेष्टा। → विश्वामित्र की उग्र तपस्या से प्रसन्न होकर पितामह ब्रह्मा वर देने को उद्यत होते हैं; विश्वामित्र का निर्णायक वर-याचन—“मैं ब्राह्मण हो जाऊँ”—और ब्रह्मा का ‘तथास्तु’। → ब्राह्मणत्व प्राप्त कर विश्वामित्र कृतकाम होते हैं; देवतुल्य यश के साथ समस्त भूमण्डल में विचरण करते हैं—तप की सिद्धि और संकल्प की पूर्णता स्थापित होती है। → अब प्रश्न शेष रहता है—जिस ब्राह्मणत्व को तप से पाया, वह आचरण और लोक-स्वीकृति में कैसे प्रतिष्ठित हुआ, और वसिष्ठ-संबंधी संघर्ष का आगे क्या रूप बना?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-- माल छा सं: चत्वारिशोड् ध्याय: आर्टिषेण एवं विश्वामित्रकी तपस्या तथा वरप्राप्ति जनमेजय उवाच कथमार्टिषेणो भगवान् विपुलं तप्तवांस्तप: । सिन्धुद्वीप: कथं चापि ब्राह्म॒ण्यं लब्धवांस्तदा
جنمیجَے نے پوچھا—اے برہمن، اے منیوں میں برتر! بھگوان آرتِشین نے وہاں کیسی عظیم تپسیا کی؟ اور اسی وقت سندھو دویپ نے برہمنیت کیسے پائی؟ یہ سب مجھے بتائیے؛ میرے دل میں بڑا اشتیاق ہے۔
Verse 2
देवापिश्न कथं ब्रह्मन् विश्वामित्रश्न सत्तम । तन्ममाचक्ष्व भगवन् परं कौतूहलं हि मे
جنمیجَے نے کہا—اے برہمن، اے نیکوں میں برتر! دیواپی کیسے (اس مرتبے تک) پہنچا، اور وشوامتر کیسے؟ اے بزرگ! مجھے بتائیے؛ میرے دل میں نہایت تجسّس ہے۔
Verse 3
वैशग्पायन उवाच पुरा कृतयुगे राजन्नार्टिषेणो द्विजोत्तम: । वसन् गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रत:
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجن! قدیم کِرتَیُگ میں دِوِجوں میں برتر آرتِشین ہمیشہ گُروکُل میں رہتا اور نِتّیہ ادھیयन میں مشغول رہتا تھا۔
Verse 4
तस्य राजन् गुरुकुले वसतो नित्यमेव च । समाप्तिं नागमद् विद्या नापि वेदा विशाम्पते,प्रजानाथ! नरेश्वर! गुरुकुलमें सर्वदा रहते हुए भी न तो उनकी विद्या समाप्त हुई और न वे सम्पूर्ण वेद ही पढ़ सके
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجَن! استاد کے گھر میں مسلسل رہنے کے باوجود اس کی تعلیم تکمیل کو نہ پہنچی؛ اور اے رعایا کے پالک، اے نَریشور! وہ تمام ویدوں پر بھی پوری طرح عبور نہ پا سکا۔
Verse 5
स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपा: । ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجَن! پھر وہ عظیم تپسوی دل برداشتہ اور بےرغبت ہو کر ریاضت میں لگ گیا۔ اے نَریشور! اسی تپسیا کے زور سے اس نے بےمثال ویدوں کا علم پا لیا اور وہ رِشیوں میں برتر، عالم، وید شناس اور صاحبِ کمال (سِدھ) بن گیا۔
Verse 6
स विद्वान वेदयुक्तश्न सिद्धश्नाप्यूषिसत्तम: । तत्र तीर्थे वरान् प्रादात् त्रीनेव सुमहातपा:
وہ رِشیوں میں برتر، عالم، ویدوں کے علم سے آراستہ اور صاحبِ کمال بھی ہو گیا۔ پھر اس عظیم تپسوی نے اسی تیرتھ کو تین ور عطا کیے۔
Verse 7
अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानव: । आप्लुतो वाजिमेधस्य फल प्राप्स्यति पुष्कलम्
“آج سے اس مہانَدی کے اس تیرتھ میں جو انسان اشنان کرے گا، وہ اشومیدھ یَجْن کا پورا اور وافر پھل پائے گا۔”
Verse 8
अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालादू भविष्यति | अपि चाल्पेन कालेन फल प्राप्स्पति पुष्कललम्
“آج سے یہاں سانپوں کا کوئی خوف نہ رہے گا؛ اور بہت تھوڑے وقت میں بھی اس تیرتھ کا سہارا لینے والا وافر پھل پائے گا۔”
Verse 9
एवमुकक््त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनि: | एवं सिद्धः स भगवानार्शिषेण: प्रतापवान्
یوں کہہ کر وہ عظیم جلال والے مُنی تریدِو (آسمانی لوک) کو روانہ ہو گئے۔ اس طرح قابلِ تعظیم اور صاحبِ ہیبت رِشی آرشِشین نے اُس تیرتھ میں سِدھی حاصل کی۔
Verse 10
तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीप: प्रतापवान् । देवापिश्न महाराज ब्राह्नाण्यं प्रापतुर्महत्
اے مہاراج! انہی دنوں اسی تیرتھ میں صاحبِ ہیبت سندھودویپ اور دیواپی نے بھی تپسیا کر کے عظیم برہمنیت حاصل کی تھی۔
Verse 11
तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रिय: । तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्
اے عزیز! کوشِک (وشوامتر) بھی وہیں ہمیشہ ضبطِ حواس کے ساتھ تپسیا میں لگے رہتے تھے۔ خوب تپائے ہوئے سخت تپسیا کے اثر سے انہوں نے برہمنیت حاصل کی۔
Verse 12
गाधिनाम महानासीत् क्षत्रिय: प्रथितो भुवि | तस्य पुत्रो5भवद् राजन विश्वामित्र: प्रतापवान्
اے راجَن! اس زمین پر گادھی نام کا ایک عظیم کشتریہ مشہور تھا۔ اسی کا بیٹا پرتابی وشوامتر تھا۔
Verse 13
स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत् किल । स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपा:
اے عزیز! کہا جاتا ہے کہ کوشِک وَنش کے راجا گادھی ایک عظیم یوگی بن گئے تھے۔ وہ مہاتپسی اپنے بیٹے وشوامتر کو راجیہ-अभिषेक دے کر پھر ترکِ بدن کا عزم کرنے لگے۔
Verse 14
देहन्यासे मनश्नक्रे तमूचु: प्रणता: प्रजा: । न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान् महाभयात्
وَیشَمپایَن نے کہا—جب اُس نے جسم ترک کرنے کا ارادہ کیا تو سر جھکائے ہوئے رعایا نے عرض کیا: “اے نہایت دانا! آپ ہرگز روانہ نہ ہوں۔ اے پدرِ مہربان، یہیں ٹھہریے اور دنیا پر چھائے اس عظیم خوف سے ہماری حفاظت کیجیے۔”
Verse 15
एवमुक्त: प्रत्युवाच ततो गाधि: प्रजास्तत: । विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम
وَیشَمپایَن نے کہا—یوں کہنے پر گادھی نے تمام رعایا سے فرمایا: “میرا بیٹا سارے جہان کا نگہبان ہوگا؛ اس لیے تم خوف نہ کرو۔”
Verse 16
इत्युक्त्वा तु ततो गाधिरविश्वामित्रं निवेश्य च । जगाम त्रिदिवं राजन विश्वामित्रो5भवन्नूप:
یہ کہہ کر بادشاہ گادھی نے وِشوَامِتر کو شاہی تخت پر بٹھایا۔ پھر، اے بادشاہ، گادھی تریدِو (دیولोक) کو روانہ ہوا؛ اور اس کے بعد وِشوَامِتر حکمران بنا۔
Verse 17
न स शवक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम् । ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्
وہ پوری کوشش کے باوجود زمین کی حفاظت نہ کر سکا۔ پھر اُس بادشاہ نے سنا کہ راکشسوں کے سبب رعایا پر بڑا خوف طاری ہو گیا ہے۔
Verse 18
निर्ययौ नगराच्चापि चतुरज्भबलान्वित: । स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्,तब वे चतुरंगिणी सेना लेकर नगरसे निकल पड़े और दूरतकका रास्ता तय करके वसिष्ठके आश्रमके पास जा पहुँचे
تب وہ چتورنگی لشکر کے ساتھ شہر سے روانہ ہوا۔ طویل راستہ طے کر کے وہ وِشِشٹھ کے آشرم کے قریب جا پہنچا۔
Verse 19
तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयात् बहून् । ततस्तु भगवान् विप्रो वसिष्ठो55श्रममभ्ययात्
اے راجا! اُس کے سپاہیوں نے وہاں بہت سے ظلم و ناانصافی کے کام کیے۔ پھر قابلِ تعظیم برہمرشی وشِشٹھ کہیں سے اپنے آشرم میں آ پہنچے۔
Verse 20
ददृशेडथ ततः सर्व भज्यमानं महावनम् | तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तम:,आकर उन्होंने देखा कि वह सारा विशाल वन उजाड़ होता जा रहा है। महाराज! यह देखकर मुनिवर वसिष्ठ राजा विश्वामित्रपर कुपित हो उठे
پھر انہوں نے دیکھا کہ سارا عظیم جنگل ٹوٹ پھوٹ کر اجڑتا جا رہا ہے۔ اے مہاراج! یہ دیکھ کر مُنیوں میں برتر وشِشٹھ راجا وشوامتر پر غضبناک ہو اٹھے۔
Verse 21
सृजस्व शबरान् घोरानिति स्वां गामुवाच ह | तथोक्ता सासृजद् धेनु: पुरुषान् घोरदर्शनान्
پھر انہوں نے اپنی گائے نندنی سے کہا—“ہولناک شبر (بھِیل) جنگجوؤں کو پیدا کر۔” یوں حکم پاتے ہی اس کامدھینو نے نہایت ہیبت ناک صورت والے مرد پیدا کر دیے۔
Verse 22
ते तु तद्बलमासाद्य बभज्जुः सर्वतोदिशम् । तच्छुत्वा दिद्वुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिज:
وہ اس لشکر پر جا پڑے اور اسے ہر سمت سے توڑ کر منتشر کر دیا۔ یہ سن کر کہ فوج اچانک گھبرا کر بھاگ نکلی ہے، گادھی کا بیٹا وشوامتر (اسی کے مطابق) متحرک ہوا۔
Verse 23
सो<स्मिंस्तीर्थवरे राजन् सरस्वत्या: समाहित:
اے راجا! اُس بہترین تیرتھ پر وہ سرسوتی کی طرف یکسو اور یکجا دل ہو گیا۔
Verse 24
जलाहारो वायुभक्ष: पर्णाहारश्न सो5भवत्
وَیشَمپایَن نے کہا—اُس نے سخت ریاضت اختیار کی؛ کبھی صرف پانی پر گزارا، کبھی گویا محض ہوا ہی سے زندگی قائم رکھی، اور کبھی گرے ہوئے پتّوں پر اکتفا کیا—یوں اُس نے کڑی خود ضبطی کی زندگی اپنا لی۔
Verse 25
असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविध्नं प्रचक्रिरे
وَیشَمپایَن نے کہا—مگر دیوتاؤں نے بار بار اُس کے ورت کے انُشٹھان میں رکاوٹیں کھڑی کیں اور اُس کی دینی ریاضت کے بہاؤ کو درہم برہم کیا۔
Verse 26
ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तप:
پھر اُس نے مزید بڑے جتن کے ساتھ طرح طرح کی ریاضتیں کیں اور انہیں پورا کیا۔
Verse 27
तपसा तु तथा युक्त विश्वामित्रं पितामह:
تب پِتامہ نے تپسیا سے آراستہ وشوامتر کو دیکھ کر اُس کے تپو-بل کو تسلیم کیا۔
Verse 28
स तु वत्रे वरं राजन् स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति
مگر اُس نے یہ ور مانگا، اے راجَن—“میں برہمن بن جاؤں۔”
Verse 29
स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशा:
وَیشَمپایَن نے کہا—اُس نہایت نامور نے سخت ریاضت کی قوت سے برہمنیت کا مرتبہ حاصل کیا۔
Verse 30
तस्मिंस्तीर्थवरे राम: प्रदाय विविधं वसु
اُس بہترین تیرتھ میں رام نے طرح طرح کا مال و دولت دان کیا۔
Verse 31
पयस्विनीस्तथा थेनूर्यानानि शयनानि च । अथ वस्त्राण्यलड्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्
انہوں نے دودھ دینے والی گائیں، سواری کے لیے گاڑیاں اور بستر بھی دیے؛ نیز عمدہ کپڑے، زیورات، اور نفیس کھانے پینے کی چیزیں بھی۔
Verse 32
अददान्मुदितो राजन् पूजयित्वा द्विजोत्तमान् | ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात् । यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुति:
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجن، خوش ہو کر رام نے دان کیا اور برگزیدہ دِویجوں کی باقاعدہ پوجا کر کے، پھر بَک کے آشرم کے قرب و جوار سے روانہ ہوا۔ جہاں دالبھْی بَک نے سخت تپسیا کی تھی—ایسا شروتی میں سنا جاتا ہے۔
Verse 39
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शल्यपव्वके अन्तर्गत गदापबव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
یوں مقدس مہابھارت کے شلیہ پَرو کے گدا پَرو کے ضمن میں، بلدیو کی تیرتھ یاترا کے پس منظر میں آنے والے سارسوتوپاکھیان کا انتالیسواں باب مکمل ہوا۔
Verse 40
राजन्! बलरामजीने उस श्रेष्ठ तीर्थमें उत्तम ब्राह्मणोंकी पूजा करके उन्हें दूध देनेवाली गौएँ
ویشَمپایَن نے کہا—اے راجَن! اُس برتر تیرتھ میں بلرام نے اعلیٰ برہمنوں کی تعظیم و پوجا کی اور خوش دلی سے انہیں دودھ دینے والی گائیں، سواری کے لیے گاڑیاں/جانور، بستر، کپڑے، زیورات اور کھانے پینے کی عمدہ چیزیں عطا کیں۔ پھر وہ وہاں سے بَک کے آشرم کے قریب گئے، جہاں دَلبھ پُتر بَک نے سخت تپسیا کی تھی۔
Verse 226
तप: परं मनन््यमानस्तपस्येव मनो दथधे | उन्होंने विश्वामित्रकी सेनापर आक्रमण करके उनके सैनिकोंको सम्पूर्ण दिशाओं में मार भगाया। गाधिनन्दन विश्वामित्रने जब यह सुना कि मेरी सेना भाग गयी तो तपको ही अधिक प्रबल मानकर तपस्यामें ही मन लगाया
تپسیا کو ہی برتر قوت سمجھ کر اس نے اپنا دل تپسیا ہی میں جما دیا۔ اس نے وشوامتر کی فوج پر حملہ کیا اور اس کے سپاہیوں کو ہر سمت میں منتشر کر کے بھگا دیا۔ جب گادھی نندن وشوامتر نے سنا کہ میری فوج ٹوٹ کر بھاگ گئی ہے تو اس نے تپسیا ہی کو زیادہ قوی جانا، انتقام سے باز رہا اور یکسو ہو کر ریاضت میں لگ گیا۔
Verse 236
नियमैश्लोपवासैश्व कर्षयन् देहमात्मन: । राजन! उन्होंने सरस्वतीके उस श्रेष्ठ तीर्थमें चित्तको एकाग्र करके नियमों और उपवासोंके द्वारा अपने शरीरको सुखाना आरम्भ किया
ویشَمپایَن نے کہا—اے راجَن! سرسوتی کے اُس برتر تیرتھ میں اس نے دل کو یکسو کر کے نِیَم اور اُپواس کے ذریعے اپنے جسم کو سُکھا کر قابو میں لانا شروع کیا۔
Verse 246
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमा: पृथक् । वे कभी जल पीकर रहते
اسی طرح وہ زمین پر سونے والے بھی تھے۔ کبھی صرف پانی پی کر رہتے، کبھی ہوا ہی کو غذا بناتے، اور کبھی پتے چبا کر گزارا کرتے۔ وہ ہمیشہ زمین کی ایک چوکی/ویَدی بنا کر اسی پر سوتے، اور تپسیا سے متعلق دوسرے تمام نِیَم بھی الگ الگ طور پر بجا لاتے تھے۔
Verse 256
न चास्य नियमाद् बुद्धिरपयाति महात्मन: । देवताओंने उनके व्रतमें बारंबार विघ्न डाला; परंतु उन महात्माकी बुद्धि कभी नियमसे विचलित नहीं होती थी
دیوتاؤں نے اس کے ورت میں بار بار رکاوٹیں ڈالیں؛ مگر اس عظیم النفس کی ثابت قدمی کبھی اپنے مقررہ نِیَم سے نہ ہٹی۔
Verse 266
तेजसा भास्कराकारो गाधिज: समपद्यत । तदनन्तर महान प्रयत्नके द्वारा नाना प्रकारकी तपस्या करके गाधिनन्दन विश्वामित्र अपने तेजसे सूर्यके समान प्रकाशित होने लगे
ویشَمپایَن نے کہا—گادھی کے پُتر وشوامتر تپسیا کے زور سے سورج کی مانند درخشاں ہو گیا۔ پھر عظیم کوشش کے ساتھ طرح طرح کی تپسیا کر کے وہ اپنے تیز سے بھاسکر کی طرح روشن ہونے لگا۔
Verse 276
अमन्यत महातेजा वरदो वरमस्य तत् | विश्वामित्रको ऐसी तपस्यासे युक्त देख महातेजस्वी एवं वरदायक ब्रह्माजीने उन्हें वर देनेका विचार किया
ویشَمپایَن نے کہا—وشوامتر کو ایسی سخت تپسیا میں مشغول دیکھ کر، نہایت نورانی اور بر دینے والے پِتامہہ برہما نے اسے ور عطا کرنے کا ارادہ کیا۔
Verse 283
तथेति चाब्रवीद् ब्रह्मा सर्वतोकपितामह: । राजन! तब उन्होंने यह वर माँगा कि "मैं ब्राह्मण हो जाऊँ।” सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीने उन्हें “तथास्तु कहकर वह वर दे दिया
ویشَمپایَن نے کہا—تمام جہانوں کے پِتامہہ برہما نے فرمایا، “تथास्तु (ایسا ہی ہو)۔” اے راجن، تب اس نے یہ ور مانگا کہ “میں برہمن ہو جاؤں۔” پِتامہہ برہما نے “تथास्तु” کہہ کر وہ ور عطا کر دیا۔
Verse 296
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकाम: सुरोपम: । उस उग्र तपस्याके द्वारा ब्राह्मणत्व पाकर सफलमनोरथ हुए महायशस्वी विश्वामित्र देवताके समान समस्त भूमण्डलमें विचरने लगे
ویشَمپایَن نے کہا—سخت تپسیا کے ذریعے برہمنत्व پا کر، مراد پوری ہونے پر، عظیم نامور وشوامتر دیوتا کی مانند تمام زمین پر گھومنے لگا۔
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a ruler’s impulsive, contemptuous speech toward a religious petitioner can constitute a governance failure with systemic consequences, and what constitutes adequate restitution once harm has propagated to the realm.
The chapter models restraint and accountability: authority is not merely coercive power but disciplined conduct; reconciliation becomes possible through truthful self-assessment, humility, and corrective action rather than denial.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter functions as an etiological and didactic exemplum: it explains a pattern of misfortune through moral-ritual causality and implies that understanding tīrtha narratives supports dharma-oriented governance and social repair.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.