Shloka 18
अध्याय ४ — द्वारकानिमित्तानि, प्रभासगमनम्, मौसलप्रारम्भः
Omens in Dvārakā, Journey to Prabhāsa, and the Musala Outbreak
वने शून्ये विचरंश्विन्तयानो भूमौ चाथ संविवेशाग्र्यतेजा: । सर्व तेन प्राक्तदा वित्तमासीद् गान्धार्या यद् वाक्यमुक्त: स पूर्वम्,उपर्युक्त सब लोगोंने आगे बढ़कर उनकी अगवानी की, स्वागतपूर्वक अभिनन्दन किया और अर्घ्य-पाद्य आदि उपचारोंद्वारा उनकी पूजा सम्पन्न की। भाई बलरामके परम धाम पधारनेके पश्चात् सम्पूर्ण गतियोंको जाननेवाले दिव्यदर्शी भगवान् श्रीकृष्ण कुछ सोचते- विचारते हुए उस सूने वनमें विचरने लगे। फिर वे श्रेष्ठ तेजवाले भगवान् पृथ्वीपर बैठ गये। सबसे पहले उन्होंने वहाँ उस समय उन सारी बातोंको स्मरण किया, जिन्हें पूर्वकालमें गान्धारी देवीने कहा था
vane śūnye vicaraṁś cintayāno bhūmau cātha saṁviveśāgryatejāḥ | sarvaṁ tena prāktadā vittaṁ āsīd gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam ||
وَیشَمپایَن نے کہا— اُس سنسان جنگل میں گہری سوچ میں بھٹکنے کے بعد، اعلیٰ ترین جلال والے ربّ نے زمین پر نشست اختیار کی۔ وہاں اسی لمحے انہوں نے ملکہ گاندھاری کے وہ تمام کلمات پورے طور پر یاد کیے جو کبھی پہلے اُن سے مخاطب ہو کر کہے گئے تھے—اور اب، گزشتہ اعمال کے نتائج کے ظاہر ہونے کے ساتھ، وہی کلمات اخلاقی وزن کے ساتھ پھر لوٹ آئے۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even the greatest are not outside the moral order: past actions and the suffering they cause return as consequences. The verse highlights reflective remembrance—bringing earlier warnings (Gāndhārī’s words) back into awareness when their ethical force becomes unavoidable.
After Balarāma’s departure to his supreme state (context of the chapter), Kṛṣṇa wanders alone in an empty forest, deep in thought, then sits on the ground and recalls Gāndhārī’s earlier statement—setting the stage for the unfolding end of the Yādavas and the closing of his earthly līlā.