Shloka 19
अध्याय ४ — द्वारकानिमित्तानि, प्रभासगमनम्, मौसलप्रारम्भः
Omens in Dvārakā, Journey to Prabhāsa, and the Musala Outbreak
दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्ते तच्च सस्मार वाक्यम् | स चिन्तयन्नन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभाव:,जूठी खीरको शरीरमें लगानेके समय दुर्वासाने जो बात कही थी उसका भी उन्हें स्मरण हो आया। फिर वे महानुभाव श्रीकृष्ण अन्धक, वृष्णि और कुरुकुलके विनाशकी बात सोचने लगे
durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte yaccāpyukte tacca sasmāra vākyam | sa cintayann andhakavṛṣṇināśaṃ kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ ||
وَیشَمپایَن نے کہا— جب دودھ-چاول (پایس) کے بچے ہوئے ذرات جسم پر ملے ہوئے تھے، اُس موقع پر دُروَاسا نے جو کلمات کہے تھے وہ بھی انہیں یاد آ گئے۔ پھر عظیم النفس شری کرشن گہری فکر میں اندھکوں اور وِرِشنیوں کی ہلاکت، اور کورو خاندان کی تباہی پر غور کرنے لگے—یہ جانتے ہوئے کہ ایک بظاہر چھوٹا سا عمل بھی، جب کسی رِشی کے قول سے بندھ جائے، تو کس طرح وسیع اخلاقی اور تاریخی انجام تک پھیل جاتا ہے۔
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights moral causality: words spoken by a powerful ascetic and actions involving ritually charged substances (ucchiṣṭa) can become instruments through which destiny and karma unfold. It underscores vigilance in conduct and speech, and the Mahābhārata’s theme that great collective outcomes may arise from seemingly minor triggers.
Vaiśampāyana narrates that Kṛṣṇa recalls Durvāsas’s earlier statement made when leftover milk-rice was smeared on the body. Remembering that utterance, Kṛṣṇa begins to contemplate the approaching annihilation of the Andhaka and Vṛṣṇi clans and the destruction of the Kuru line, foreshadowing the catastrophic end-events of the epic.