Shloka 18
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
संव्यूह् मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवोडग्रणी:,शान्तनुनन्दन सेनापति भीष्म प्रत्येक दिन मानुष, दैव, गान्धर्व और आसुर प्रणालीके अनुसार व्यूह-रचना करके सेनाके अग्रभागमें स्थित होते थे। भीष्मद्वारा रचित कौरवसेनाका वह व्यूह महारथियोंके समुदायसे सम्पन्न हो समुद्रके समान गर्जना करता था। युद्धमें उसका मुख पश्चिमकी ओर था
saṃvyūhya mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram | divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāntanavo 'grāṇīḥ ||
سنجے نے کہا—اے راجن! جب ہر دن آتا، تو شانتنو کے فرزند بھیشم—جو سرداروں میں پیشوا تھے—کوروؤں کی فوج کو باری باری انسانی، دیوی، گندھروَت اور آسُری طرز کے مختلف ویوہوں میں ترتیب دیتے۔ وہ لشکر کے اگلے حصے میں کھڑے ہو کر اُس دن کی حکمتِ جنگ مقرر کرتے اور ضبط و نظم اور ہیبت ناک جنگی قوت سے معرکے کی فضا باندھ دیتے۔
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined leadership and strategic order in war: day by day, the commander adapts formations to circumstances. Ethically, it underscores the kṣatriya sphere where duty is carried out through organization and resolve, even amid morally fraught conflict.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma, leading the Kauravas, arranges the army each day in different named formations—human, divine, gandharva, and asura—taking position at the front as the battle’s guiding commander.