Shloka 18
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
कुन्तीनन्दन! पूर्वकालमें गौतमी नामवाली एक बूढ़ी ब्राह्मणी थी, जो शान्तिके साधनमें संलग्न रहती थी। एक दिन उसने देखा, उसके इकलौते बेटेको साँपने डेस लिया और उसकी चेतनाशक्ति लुप्त हो गयी ।। अथ त॑ स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षित: । लुब्धको<र्जुनको नाम गौतम्या: समुपानयत्,इतनेहीमें अर्जुनक नामवाले एक व्याधने उस साँपको ताँतके फाँसमें बाँध लिया और अमर्षवश वह उसे गौतमीके पास ले आया
kuntīnandana! pūrvakāle gautamī nāmavatī ekā vṛddhā brāhmaṇī āsīt, yā śāntisādhanena saṃlagnā tiṣṭhati sma. ekadā sā dadarśa—tasyā ekamātrasya putrasya sarpeṇa daṣṭatvāt tasya cetanāśaktiḥ luptā. atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ lubdhako 'rjuno nāma gautamyāḥ samupānayat.
بھیشم نے کہا—اے کُنتی نندن! قدیم زمانے میں گوتَمی نام کی ایک بوڑھی برہمن عورت تھی، جو سکون و ضبط کی ریاضت میں لگی رہتی تھی۔ ایک دن اس نے دیکھا کہ اس کے اکلوتے بیٹے کو سانپ نے ڈس لیا ہے اور اس کی ہوش و حواس جاتے رہے ہیں۔ تب ارجنک نامی ایک شکاری غصّے میں اس سانپ کو پٹھوں کی رسی کے پھندے میں باندھ کر گوتَمی کے پاس لے آیا۔
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse sets up a moral dilemma: when harm occurs, anger seeks immediate retaliation, but dharma asks for restraint, discernment, and a response guided by peace and ethical reflection rather than vengeance.
Gautami’s only son is rendered unconscious after a snakebite. A hunter named Arjuna, driven by indignation, captures the snake with a sinew-noose and brings it to Gautami—preparing the ground for a discussion on how one should respond to injury and loss.