Shloka 23
Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्व मतिमतां वर । भगवन! वीरवर दुष्यन्तने शकुन्तलाको कैसे प्राप्त किया? मैं पुरुषसिंह दुष्यन्तके उस चरित्रको विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ। तत्त्वज्ञ मुने! आप बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं। अतः ये सब बातें बताइये,गदामण्डलतत्त्वज्ञक्ष॒चारामितविक्रम: । तोमरैरसिभिश्वापि गदामुसलकम्पनै: असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े
janamejaya uvāca | śrotum icchāmi tattvajña sarvaṁ matimatāṁ vara | bhagavan vīravara duṣyantena śakuntalā kathaṁ prāptā | ahaṁ puruṣasiṁha duṣyantasya tac caritraṁ vistareṇa śrotum icchāmi || gadāmaṇḍalatattvajñaḥ pracāramitavikramaḥ | tomarair asibhiś cāpi gadāmusalakampanaiḥ ||
جنمےجَے نے کہا—اے حقیقت شناس، داناؤں میں برتر! میں سب کچھ سننا چاہتا ہوں۔ بھگون، بہادر ترین دُشیَنت نے شکنتلا کو کیسے حاصل کیا؟ میں انسانوں میں شیر دُشیَنت کے حالات و سیرت کو تفصیل سے سننا چاہتا ہوں؛ اس لیے یہ سب باتیں بیان کیجیے۔ (آگے) بے پایاں پرَاکرم والا راجا گدا گھمانے کی فن میں ماہر تھا۔ وہ تومر، تلوار، گدا اور مُسَل کے واروں سے اپنی مرضی سے پھرنے والے جنگلی ہاتھیوں کو مار گراتا ہوا اس جنگل میں گھومتا رہا۔ حیرت انگیز شجاعت والے نریش اور اس کے جنگ پسند سپاہیوں نے اس وسیع جنگل کا گوشہ گوشہ چھان مارا۔ شیر اور ببر شیر جنگل چھوڑ کر بھاگ گئے۔ جن ریوڑوں کے سردار مارے گئے تھے وہ گھبرا کر دوڑ پڑے؛ کچھ جھنڈ دردناک چیخیں مارنے لگے۔ پیاس سے ستائے ہوئے وہ سوکھے دریا کے پاٹوں تک گئے، مگر پانی نہ پا کر مایوس ہوئے؛ بھاگ دوڑ کی تھکن سے بے ہوش ہو کر زمین پر گر پڑے۔ بھوک، پیاس اور نقاہت سے چور بہت سے جانور زمین پر بکھرے پڑے رہے۔
जनमेजय उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds the ethic of attentive inquiry: Janamejaya approaches a qualified sage (tattvajña, matimatāṁ vara) and requests a detailed account, implying that understanding dharma and royal conduct depends on learning from reliable transmitters. The accompanying hunting description also implicitly raises the moral tension between royal prowess and the collateral suffering inflicted on living beings and the forest.
Janamejaya asks the sage to narrate in detail how King Duṣyanta came to meet/obtain Śakuntalā. The narrative then depicts Duṣyanta’s martial skill and a sweeping hunt through a vast forest, where the king and his troops scour the terrain, driving predators away and causing herds of animals to scatter, suffer thirst, and collapse from exhaustion.