Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

Naimiṣa-kṣetra-prādurbhāva and Jāpyeśvara-māhātmya — Nandī’s Birth, Japa, and Consecration

उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह / क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् / यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः

uktvā manomayaṃ cakraṃ sa sṛṣṭvā tānuvāca ha / kṣiptametanmayā cakramanuvrajata mā ciram / yatrāsya nemiḥ śīryeta sa deśaḥ puruṣarṣabhāḥ

یوں کہہ کر اس نے ایک منومَی چکر بنایا اور ان سے کہا—“میں نے یہ چکر پھینکا ہے؛ دیر نہ کرو، اس کے پیچھے چلو۔ جہاں اس کی نیمی گھس کر ٹوٹ جائے، وہی دیس ہوگا، اے مردانِ برگزیدہ!”

uktvāhaving said
uktvā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल (prior action), अव्ययभाव (indeclinable verbal)
manomayammind-made
manomayam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmanas + maya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; मनोमय = मनसः मयम् (made of mind)
cakramwheel/discus
cakram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcakra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; सर्वनाम
sṛṣṭvāhaving created
sṛṣṭvā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल
tānthem
tān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन; सर्वनाम
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
haindeed/it is said
ha:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootha (अव्यय)
Formनिपात (particle), कथन-प्रत्यय/स्मरणार्थक
kṣiptamthrown
kṣiptam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkṣip (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (cakram) इति विशेष्येण सह
etatthis
etat:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (cakram) इति विशेष्येण सह
mayāby me
mayā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्ग, तृतीया (करण/कर्तृ-करण), एकवचन; सर्वनाम
cakramwheel/discus
cakram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcakra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
anuvrajatafollow (it)
anuvrajata:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootanu + vraj (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
do not
:
Pratiṣedha (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootmā (अव्यय)
Formनिषेधार्थक निपात (prohibitive particle)
ciramfor long / long time
ciram:
Kālādhi karaṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootcira (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावे प्रयोगः (adverbial accusative), कालवाचक
yatrawhere
yatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootyatra (अव्यय)
Formसम्बन्धबोधक अव्यय (relative adverb: where)
asyaof it/its
asya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम
nemiḥrim (of the wheel)
nemiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnemi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
śīryetawould break/decay
śīryeta:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootśṝ (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि/भावे प्रयोगः (be broken/decay)
saḥthat
saḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (deśaḥ) इति विशेष्येण सह
deśaḥplace/region
deśaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/निर्देश), एकवचन
puruṣa-ṛṣabhāḥO best of men
puruṣa-ṛṣabhāḥ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootpuruṣa + ṛṣabha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (vocative/सम्बोधन), बहुवचन; पुरुषेषु ऋषभाः (best among men)

A divine guide/royal sage figure directing the seekers (contextual narrator of the Kurma Purana’s pilgrimage-geography episode)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

M
Manomaya Chakra
N
Nemi (rim of the chakra)
D
Deśa (sacred land/region)

FAQs

By describing a “mind-made” (manomaya) discus that becomes an effective divine instrument, the verse hints at the Purāṇic idea that higher will/consciousness can project form and function—suggesting the primacy of consciousness behind manifest guidance.

No explicit āsana or meditation technique is taught here; instead, the verse emphasizes disciplined immediacy and single-pointed pursuit—“follow without delay”—a practical yogic attitude of ekāgratā (focused adherence) in executing a divinely given directive.

This specific verse is not explicitly sectarian; it presents divine guidance through a sacred sign. In the Kurma Purana’s broader Shaiva–Vaishnava synthesis, such guidance is typically read as the unified will of Īśvara directing seekers toward dharma and tīrtha.