Next Verse

Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 1

Time-Reckoning (Kāla-gaṇanā): Yugas, Manvantaras, Kalpas, and Prākṛta Pralaya

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः / न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvaṃvibhāge caturtho 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca svayaṃbhuvo vivṛttasya kālasaṃkhyā dvijottamāḥ / na śakyate samākhyātuṃ bahuvarṣairapi svayam

یوں شری کورم پران کی چھ ہزار شلوکوں والی سنہتا کے پوروَ بھاگ میں چوتھا ادھیائے۔ شری کورم نے فرمایا—اے بہترین دْوِجوں! سویمبھُووَ (منو) کے دور کے پھیلاؤ کی زمانہ شماری کو، بہت برسوں تک بیان کرنے پر بھی، میں خود بھی پوری طرح نہیں سنا سکتا۔

इतिthus
इति:
Sambandha/Avyaya (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्ययम्; वाक्यसमाप्त्यर्थक-निपात
श्रीकूर्मपुराणेin the Śrī Kūrma Purāṇa
श्रीकूर्मपुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + कूर्म + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी (अधिकरण) एकवचनम्; समासः—तत्पुरुष (श्रीकूर्मस्य पुराणम्)
षट्साहस्त्र्याम्in the six-thousand (verses)
षट्साहस्त्र्याम्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootषट् + साहस्त्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; द्विगु-समास (षट् साहस्राणि यस्याः = 'of six-thousand')
संहितायाम्in the compendium
संहितायाम्:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंहिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्
पूर्वंविभागेin the former section
पूर्वंविभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व + विभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी एकवचनम्; समासः—तत्पुरुष (पूर्वः विभागः)
चतुर्थःfourth
चतुर्थः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; क्रमवाचक-विशेषणम्
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
श्रीकूर्मःŚrī Kūrma
श्रीकूर्मः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्री + कूर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; समासः—कर्मधारय (श्रीमान् कूर्मः)
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकारः (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
स्वयंभुवःof Svayambhū (Brahmā)
स्वयंभुवः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootस्वयंभू (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (सम्बन्ध) एकवचनम्
विवृत्तस्यelapsed/occurred
विवृत्तस्य:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविवृत्त (कृदन्त; वि+वृत् धातु)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गे षष्ठी एकवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) 'occurred/elapsed'
कालसंख्याthe count of time
कालसंख्या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल + संख्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; समासः—तत्पुरुष (कालस्य संख्या)
द्विजोत्तमाःO best of the twice-born
द्विजोत्तमाः:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुष/कर्मधारय (द्विजेषु उत्तमाः)
not
:
Sambandha/Avyaya (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्ययम्; निषेध-निपात
शक्यतेis possible
शक्यते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootशक् (धातु)
Formलट्-लकारः (वर्तमानकालः), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; कर्मणि-प्रयोगः (passive), आत्मनेपदम्
समाख्यातुम्to recount
समाख्यातुम्:
Prayojana (प्रयोजन/तुमर्थ)
TypeVerb
Rootसम् + आ + ख्या (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्तम् (infinitive); 'to relate/declare'
बहुवर्षैःby many years
बहुवर्षैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootबहु + वर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुष (बहूनि वर्षाणि)
अपिeven
अपि:
Sambandha/Avyaya (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चय/अपेक्षार्थक-निपात (particle: 'even/also')
स्वयम्by oneself
स्वयम्:
Karta (कर्ता)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्ययम्; आत्मार्थक-अव्यय (reflexive adverb: 'oneself')

Lord Kūrma (Vishnu in the form of the Tortoise)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Ś
Śrī Kūrma
S
Svāyambhuva Manu
D
Dvijas (brāhmaṇa sages)

FAQs

By stressing that even vast cosmic time-counts are hard to exhaust in speech, the verse points to a reality beyond measure and enumeration—hinting that the Supreme (and the Self) transcends kāla and conceptual limits.

No specific technique is taught in this verse; its practical implication is yogic: cultivate vairāgya (dispassion) toward temporal calculations and turn the mind toward that which is beyond time—an orientation foundational to Purāṇic yoga and later Pāśupata-style renunciation.

Directly, it presents Viṣṇu as Kūrma teaching cosmic doctrine; indirectly, the emphasis on kāla and transcendence aligns with the Kurma Purana’s synthetic theology where the Supreme is approached through multiple divine forms (including Śiva and Viṣṇu) while remaining beyond time.