Previous Verse
Next Verse

Kurma Purana — Purva Bhaga, Shloka 43

Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्

tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunāvṛtam / ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam

تَیج بھی دس گنا ہو کر باہر سے وایو سے ڈھکا ہے؛ وایو آکاش سے گھرا ہے؛ اور آکاش بھوتادی—عناصر کے اوّلین سرچشمہ—سے محیط ہے۔

तेजःfire/energy (tejas)
तेजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
दशगुणेनby a tenfold measure
दशगुणेन:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootदश + गुण (प्रातिपदिक; समास)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; प्रमाणवाचक-विशेषणम्
एवindeed
एव:
Avadharana (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः
बाह्यतःexternally
बाह्यतः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootबाह्यतस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम्
वायुनाby wind/air
वायुना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; करणार्थे
आवृतम्covered
आवृतम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआ-√वृ (वृञ्/वृ धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘तेजः’ इत्यस्य विशेषणम्
आकाशेनby space/ether
आकाशेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootआकाश (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; करणार्थे
आवृतःcovered
आवृतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआ-√वृ (वृञ्/वृ धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘वायुः’ इत्यस्य विशेषणम्
वायुःwind/air
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
खम्space (kha)
खम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; अत्र प्रथमा (subject/predicate)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्ययम्; विरोध/विशेषार्थक-निपातः (but/indeed)
भूतादिनाby the source of elements (bhūtādi)
भूतादिना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootभूत + आदि (प्रातिपदिक; समास)
Formपुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; करणार्थे; षष्ठी-तत्पुरुषः (भूतानाम् आदिः = मूलकारणम्/प्रकृतिः)
आवृतम्covered
आवृतम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootआ-√वृ (वृञ्/वृ धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘खम्’ इत्यस्य विशेषणम्

Sūta (narrator) conveying the Purāṇic cosmological teaching of the sages

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

T
Tejas
V
Vayu
A
Akasha
B
Bhutadi

FAQs

By describing layers of elemental “envelopment,” the verse implies that the Self is not any one element; Atman is distinct from these coverings and is realized by discerning the difference between the witnessing consciousness and the evolving tattvas.

It supports tattva-viveka used in meditative inquiry: tracing experience from gross elements to subtler causes, then disengaging identification with these layers—an approach aligned with Kurma Purana’s Yoga-oriented, Pāśupata-friendly purification and discrimination.

Though not naming them directly, the shared cosmological framework is typical of the Kurma Purana’s synthesis: the same tattva-order is taught within a devotional-theistic horizon where the Supreme Lord—honored as Hari-Hara in spirit—transcends and governs the elemental coverings.