Shloka 3
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
Devanagari script
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
Transliteration
anāmāntargate kṛtvā tarjanyau kuṭilākṛtī / kaniṣṭhike niyuñjīta nijasthāne tapodhana / saṃkṣobhiṇyākhyāmudrāṃ tu kathayāmyadhunā śruṇu
Translation
اے تپودھن! دونوں ترجنیاں انامیکا کے اندر رکھ کر کُج دار شکل بنا؛ اور کنِشٹھیکا کو اپنے ہی مقام پر قائم رکھ۔ اب میں ‘سنکشوبھِنی’ نام کی مُدرا بیان کرتا ہوں— سنو۔
Word by Word
अनाम-अन्तर्गतेin the space within the ring finger
अनाम-अन्तर्गते:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootअनामा (प्रातिपदिक) + अन्तर्गत (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formतत्पुरुष (अनामायाः अन्तर्गतं स्थानम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
कृत्वाhaving placed/made
कृत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
तर्जन्यौthe two index fingers
तर्जन्यौ:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतर्जनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन
कुटिल-आकृतीbent/curved in shape
कुटिल-आकृती:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुटिल (प्रातिपदिक) + आकृति (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (कुटिला आकृतिः यस्याः); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; ‘तर्जन्यौ’ इत्यस्य विशेषणम्
कनिष्ठिकेon/at the two little fingers
कनिष्ठिके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकनिष्ठिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, द्विवचन (dual locative)
नियुञ्जीतshould apply/engage
नियुञ्जीत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि-युज् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
निज-स्थानेin its own place
निज-स्थाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनिज (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (निजं स्थानम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
तपोधनO one rich in austerity
तपोधन:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + धन (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि (तपः धनं यस्य = rich in austerity); पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
संक्षोभिणी-आख्या-मुद्राम्the mudrā named Saṃkṣobhiṇī
संक्षोभिणी-आख्या-मुद्राम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसंक्षोभिणी (प्रातिपदिक) + आख्या (प्रातिपदिक) + मुद्रा (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (संक्षोभिणी-आख्या = named ‘Saṃkṣobhiṇī’; तादृशी मुद्रा); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तुnow/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle (emphasis)
कथयामिI describe/tell
कथयामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकथय् (धातु) (णिच् causative from कथ्/कथ)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपदम्
अधुनाnow
अधुना:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअधुना (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
शृणुlisten
शृणु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्