Shloka 51
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda
Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
षण्मासाभ्यासयोगेन जायते मदनोपमः / दृष्ट्वा कर्षयते लोकं दृष्ट्वैव कुरुते वशम्
Transliteration
ṣaṇmāsābhyāsayogena jāyate madanopamaḥ / dṛṣṭvā karṣayate lokaṃ dṛṣṭvaiva kurute vaśam
Translation
چھ ماہ کے ریاضتی یوگ سے وہ مدن کے مانند ہو جاتا ہے؛ نظر پڑتے ہی لوگوں کو کھینچ لیتا ہے اور دیکھتے ہی قابو میں کر لیتا ہے۔
Word by Word
षण्six
षण्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootषट् (प्रातिपदिक)
Formसंख्याविशेषण; समासपूर्वपद (six)
मासmonth
मास:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)
अभ्यासpractice
अभ्यास:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअभ्यास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)
योगेनby the discipline of six-month practice
योगेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (षण्मास-अभ्यास + योग) — ‘by the discipline of six-month practice’
जायतेarises
जायते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Formलट् (present), तृतीयपुरुष-एकवचन; आत्मनेपद — ‘is born/arises’
मदनMadana (Cupid)
मदन:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमदन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (समासपूर्वपद)
उपमःlike Cupid
उपमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootउपम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (मदन + उपम) — ‘comparable to Madana’
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootदृष्ट्वा (अव्ययकृदन्त; √दृश् धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund) — ‘having seen’
कर्षयतेattracts
कर्षयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृष् (धातु) caus? here simple denom?
Formलट् (present), तृतीयपुरुष-एकवचन; आत्मनेपद — ‘draws/attracts’
लोकम्the world/people
लोकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootदृष्ट्वा (अव्ययकृदन्त; √दृश् धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय — ‘having seen’
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारण-अव्यय (emphatic particle)
कुरुतेmakes
कुरुते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलट् (present), तृतीयपुरुष-एकवचन; आत्मनेपद — ‘makes/does’
वशम्subjection/control
वशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘control/subjugation’