Shloka 21
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
Transliteration
bhūtādirgrasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ / mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ
Translation
بھوتادی ‘مہان’ کو بھی نگل لیتا ہے، جو بُدھی کی علامت رکھتا ہے۔ اس مہان آتما کو سنکلپ اور پختہ عزم (ویوسایک) کے طور پر جاننا چاہیے۔
Word by Word
भूत-आदिःBhūtādi
भूत-आदिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
ग्रसतेabsorbs
ग्रसते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√ग्रस् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (conjunction: and)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चयार्थक-निपात (particle: also/even)
महान्Mahat (the Great principle)
महान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘Mahat’ (cosmic intellect principle)
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed)
बुद्धि-लक्षणःcharacterized by intellect
बुद्धि-लक्षणः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; predicate adjective of ‘महान्’
महान्-आत्माthe great self
महान्-आत्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘the great self’ (i.e., Mahat)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-निपात (particle: but/indeed)
विज्ञेयःshould be known
विज्ञेयः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-√ज्ञा (धातु)
Formतव्यत्/यत्-प्रत्यय (gerundive/future passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘is to be known’
संकल्पःvolition/intention
संकल्पः:
Pratijna (प्रतीज्ञा/समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootसंकल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; in apposition/predicate
व्यवसाय-कःdecisive/determining
व्यवसाय-कः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootव्यवसाय (प्रातिपदिक) + क (प्रातिपदिक-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; adjective ‘decisive/determining’ qualifying ‘संकल्पः’/‘महानात्मा’