Shloka 20
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
Transliteration
bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ
Translation
جب بھوت اور حواس بیک وقت بھوتادی میں قائم ہو جائیں تو یہ ‘ابھیمان’ (اَہنکار) کی صورت والا بھوتادی تامسی سمجھا جاتا ہے۔
Word by Word
भूत-इन्द्रियेषुin the sense-organs
भूत-इन्द्रियेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), बहुवचन; locative plural ‘in the sense-organs (arisen from elements)’
युगपत्simultaneously
युगपत्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयुगपत् (अव्यय)
Formकाल/प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: simultaneously)
भूत-आदौin Bhūtādi
भूत-आदौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; locative singular ‘in Bhūtādi’
संस्थितेषुbeing established
संस्थितेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootसम्-√स्था (धातु)
Formक्त (past passive participle), सप्तमी (7), बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; locative absolute with ‘भूतेन्द्रियेषु’ = ‘when (they are) established’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed)
अभिमान-आत्मकःconsisting of egoism
अभिमान-आत्मकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभिमान (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; predicate adjective of ‘एष भूतादिः’
हिindeed/for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle: for/indeed)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; demonstrative pronoun
भूत-आदिःBhūtādi
भूत-आदिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
तामसःtamasic (of darkness/inertia)
तामसः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतामस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; predicate adjective
स्मृतःis regarded/said
स्मृतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; passive sense ‘is said/considered’