Shloka 104
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
Transliteration
yadgatvā na nivarttante kṣetrajñaṃ tu nirañjanam / avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyaṃ vādahetubhiḥ
Translation
جسے پا کر پھر لوٹنا نہیں ہوتا—وہ بے داغ کشت্রج્ઞ ہے۔ وہ ناقابلِ بیان ہے، کیونکہ اس کا بیان ممکن نہیں؛ اور مناظرانہ دلائل سے بھی وہ قابلِ گرفت نہیں۔
Word by Word
यत्which (that)
यत्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम्; सम्बन्धे (relative pronoun: 'which')
गत्वाhaving gone/attained
गत्वा:
Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootगम् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
Formक्त्वान्त-अव्ययम् (gerund/absolutive): having gone/attained
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/negator)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-निपातः (negation)
निवर्तन्तेthey return
निवर्तन्ते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootनि + वृत् (धातु)
Formलट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), बहुवचनम् (Plural), आत्मनेपदम्
क्षेत्रज्ञम्knower of the field (kṣetrajña)
क्षेत्रज्ञम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootक्षेत्र + ज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (क्षेत्रस्य ज्ञः)
तुbut, indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formव्यतिरेक/अवधारणार्थक-निपातः (but/indeed)
निरञ्जनम्stainless, untainted
निरञ्जनम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootनिर् + अञ्जन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्/निर्-पूर्वक-तत्पुरुषः (stainless)
अवाच्यम्unspeakable
अवाच्यम्:
Visheshana (विशेषण/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअ-वाच्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः; वच् (धातु) + ण्यत् → वाच्य (to be spoken)
तत्that
तत्:
Adhikarana (अधिकरण/Topic)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (that)
अनाख्यानात्from being undescribed
अनाख्यानात्:
Hetu (हेतु/Cause)
TypeNoun
Rootअन् + आख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative), एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः (from non-description/non-narration)
अग्राह्यम्ungraspable
अग्राह्यम्:
Visheshana (विशेषण/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअ-ग्राह्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; नञ्-तत्पुरुषः; ग्रह् (धातु) + ण्यत् → ग्राह्य (to be grasped)
वादहेतुभिःby means of argumentative reasons
वादहेतुभिः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootवाद + हेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (वादस्य हेतवः)