Shloka 35
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
विलोक्य विस्मयाविष्टो विचार्य च चिरं तदा / शालस्य बहिरेवासौ स्थित्वा यन्त्रं समातनोत्
Transliteration
vilokya vismayāviṣṭo vicārya ca ciraṃ tadā / śālasya bahirevāsau sthitvā yantraṃ samātanot
Translation
یہ دیکھ کر وہ حیرت میں ڈوب گیا اور دیر تک غور کرتا رہا؛ پھر وہ ہال کے باہر ہی ٹھہر کر ایک یَنتَر ترتیب دینے لگا۔
Word by Word
विलोक्यhaving seen
विलोक्य:
पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
TypeVerb
Rootवि + लोक् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having looked’
विस्मय-आविष्टःovercome with wonder
विस्मय-आविष्टः:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootविस्मय + आविष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: तत्पुरुष (‘entered/overcome by astonishment’)
विचार्यhaving considered
विचार्य:
पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
TypeVerb
Rootवि + चर् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having reflected/considered’
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक निपात (conjunction)
चिरम्for long
चिरम्:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootचिर (प्रातिपदिक)
Formद्वितीया एकवचनरूपेण कालवाचक अव्ययीभाव (adverbial accusative) ‘for a long time’
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Kāla-adhikaraṇa)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (then)
शालस्यof the hall
शालस्य:
सम्बन्ध (Sambandha; genitive relation)
TypeNoun
Rootशाल (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
बहिःoutside
बहिः:
अधिकरण (Adhikaraṇa; location)
TypeIndeclinable
Rootबहिस् (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (outside)
एवindeed/just
एव:
निपातार्थ (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक निपात (emphatic particle)
असौhe
असौ:
कर्ता (Kartā)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्थित्वाhaving stood
स्थित्वा:
पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having stood’
यन्त्रम्a device/contrivance
यन्त्रम्:
कर्म (Karma; object)
TypeNoun
Rootयन्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
समातनोत्he set up/constructed
समातनोत्:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Rootसम् + तन् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘he spread out/arranged/constructed’