Shloka 23
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
एवं च सति दुष्टानां कूटयुद्धं चिकीर्षितम् / अवेलासु च संध्यासु मध्यरात्रिषु च द्विषाम् / अशक्यमेव भवति प्रौढमाक्रमणं हठात्
Transliteration
evaṃ ca sati duṣṭānāṃ kūṭayuddhaṃ cikīrṣitam / avelāsu ca saṃdhyāsu madhyarātriṣu ca dviṣām / aśakyameva bhavati prauḍhamākramaṇaṃ haṭhāt
Translation
جب ایسی تدبیر ہو تو بدکاروں کی کُوٹ یُدھ کی خواہش—بے وقت کی سندھیاؤں میں یا آدھی رات کو بھی—دشمنوں کا ہٹ دھرمی سے زوردار حملہ کرنا بالکل ناممکن ہو جاتا ہے۔
Word by Word
एवम्thus
एवम्:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकार-अव्यय (adverb of manner): ‘thus/in this way’
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
सतिwhen this is the case
सति:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअस् (धातु) → सत् (कृदन्त)
Formसप्तमी-एकवचन, सत्तृ/शतृ-प्राय कृदन्त; सप्तमी-absolute (locative absolute): ‘when/if (this) is so’
दुष्टानाम्of the wicked
दुष्टानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदुष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), बहुवचन
कूट-युद्धम्deceitful/treacherous fighting
कूट-युद्धम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकूट (प्रातिपदिक) + युद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन; कर्मधारयः: ‘कूटं (छलयुक्तं) युद्धम्’
चिकीर्षितम्intended (to be done)
चिकीर्षितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) → चिकीर्षित (कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन; इच्छार्थक-तुमुन्/सन्नन्त-भावः (desiderative sense) कृदन्त: ‘intended to be done’
अ-वेलासुat improper times
अ-वेलासु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवेला (प्रातिपदिक) + नञ्
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th case), बहुवचन; नञ्-समास: ‘at improper times’
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
संध्यासुat twilight times
संध्यासु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th case), बहुवचन
मध्य-रात्रिषुat midnights
मध्य-रात्रिषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th case), बहुवचन; तत्पुरुषः: ‘रात्रेः मध्यः’ → ‘मध्यरात्रिः’ (midnight)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
द्विषाम्of the enemies
द्विषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootद्विष् (धातु) → द्विष् (प्रातिपदिक ‘enemy’)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), बहुवचन
अ-शक्यम्impossible
अ-शक्यम्:
Vidheyavisheshana (विधेय-विशेषण)
TypeAdjective
Rootशक्य (प्रातिपदिक) + नञ्
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन; नञ्-समास: ‘impossible’
एवindeed
एव:
Avadharana (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (emphatic particle): ‘indeed/only’
भवतिbecomes/is
भवति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलट् (present indicative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
प्रौढम्strong/mature
प्रौढम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रौढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन
आक्रमणम्attack/assault
आक्रमणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआक्रमण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
हठात्suddenly/forcibly
हठात्:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootहठ (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘suddenly/forcibly’