Shloka 1
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam
Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne lalitāstavarājo nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca etasminneva kāle tu brahmā lokapitāmahaḥ / ājagāmātha deveśīṃ draṣṭukāmo maharṣibhiḥ
Translation
یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے اُتر بھاگ میں… ‘للیتاستوراج’ نامی تیرہواں ادھیائے۔ ہَیَگریو نے کہا—اسی وقت لوک پِتامہ برہما، مہارشیوں کے ساتھ، دیویشی کے درشن کی خواہش سے وہاں آئے۔
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative/colophon marker)
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-context)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नामधेय-समासः: ‘श्रीब्रह्माण्डमहापुराण’ इति ग्रन्थे)
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—कर्मधारय/तत्पुरुष (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः)
ललिता-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललिता-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
ललिता-स्तव-राजः‘Lalitā-stava-rāja’ (the king of hymns to Lalitā)
ललिता-स्तव-राजः:
Karta (कर्ता/Title as subject)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + स्तव (प्रातिपदिक) + राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (ललितायाः स्तवः; स्तवानां राजा = श्रेष्ठस्तवः)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/namely)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय/निपात)
Formनामार्थक-अव्यय (particle: ‘named/called’)
त्रयोदशःthirteenth
त्रयोदशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोदश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; द्विगु-समासः (त्रयः + दश = 13)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
हयग्रीवःHayagrīva
हयग्रीवः:
Karta (कर्ता/Speaker)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम
एतस्मिन्-एवin this very (time)
एतस्मिन्-एव:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + एव (अव्यय)
Formएतस्मिन्: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; एव: अवधारण-अव्यय (emphatic)
कालेat the time
काले:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-निपात (particle: but/indeed)
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
लोक-पितामहःthe grandsire of the worlds
लोक-पितामहः:
Apposition (समानााधिकरण/epithet)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + पितामह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (लोकस्य पितामहः)
आ-जगामcame
आ-जगाम:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)
देव-ईशीम्the Goddess, mistress of the gods
देव-ईशीम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) + ईशी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानाम् ईशी = goddess, mistress of gods)
द्रष्टु-कामःdesirous to see
द्रष्टु-कामः:
Hetu (हेतु/Intention)
TypeAdjective
Rootदृश् (धातु) + काम (प्रातिपदिक)
Formतुमुन्-अन्त (Infinitive) ‘द्रष्टुम्’ + काम; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (द्रष्टुं कामः = desirous to see)
महर्षिभिःwith the great sages
महर्षिभिः:
Sahakari/Karana (सहकारी/करण)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन