Shloka 1
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention
Amṛtamanthana-Prasaṅga
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अमृतमन्थनं नाम नवमो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ देवा महेन्द्राद्या विष्णुना प्रभविष्मुना / अङ्गीकृता महाधीराः प्रमोदं परमं ययुः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne amṛtamanthanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca atha devā mahendrādyā viṣṇunā prabhaviṣmunā / aṅgīkṛtā mahādhīrāḥ pramodaṃ paramaṃ yayuḥ
Translation
یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے اُتر بھاگ میں ‘امرت منتھن’ نام نواں ادھیائے۔ ہَیگریو نے کہا—تب مہندر وغیرہ دیوتا پربھو وِشنو کے قبول کیے جانے پر، بڑے ثابت قدم ہو کر اعلیٰ ترین مسرت کو پہنچے۔
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्ति-सूचक अव्यय (quotative/closing particle)
श्रीब्रह्माण्डमहापुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड + महापुराण (प्रातिपदिक)
Formसमास-समूह (तत्पुरुष/कर्मधारय-प्राय), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (उत्तरः भागः), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
हयग्रीवागस्त्यसंवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीवागस्त्यसंवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव + अगस्त्य + संवाद (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व (हयग्रीवश्च अगस्त्यश्च) + तत्पुरुष (तयोः संवादः), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
ललितोपाख्यानेin the Lalitā episode/narrative
ललितोपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (ललितायाः उपाख्यानम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
अमृतमन्थनम्the churning for nectar
अमृतमन्थनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअमृत + मन्थन (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (अमृतस्य मन्थनम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable used to denote 'named/called')
नवमःninth
नवमः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनवम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अध्यायः इति विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हयग्रीवःHayagrīva
हयग्रीवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भ/अनन्तर-अव्यय (then/now)
देवाःthe gods
देवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
महेन्द्राद्याःbeginning with Mahendra (Indra)
महेन्द्राद्याः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहेन्द्र + आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (महेन्द्रः आदिः येषाम्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; देवाः इति विशेषण
विष्णुनाby Viṣṇu
विष्णुना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
प्रभविष्मुनाby the mighty Viṣṇu
प्रभविष्मुना:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootप्रभ + विष्णु (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (प्रभुः विष्णुः), पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विष्णुना इति विशेषण; पाठभेद: प्रभविष्णुना (विष्मुना = विष्णुना)
अङ्गीकृताःaccepted, approved
अङ्गीकृताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअङ्गी + कृ (धातु) → अङ्गीकृत (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; देवाः इति विशेषण; अर्थः: 'accepted/approved'
महाधीराःgreat and steadfast
महाधीराः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा + धीर (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (महान् धीरः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; देवाः इति विशेषण
प्रमोदम्joy, delight
प्रमोदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रमोद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
परमम्supreme, highest
परमम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; प्रमोदम् इति विशेषण
ययुःwent, attained
ययुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद