Shloka 157
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् / व्याप्तेषु तेषु लोकेषु तिर्यगूर्द्ध्वमथाग्निना
Transliteration
ghoro dahati kālāgnirevaṃ lokacatuṣṭayam / vyāpteṣu teṣu lokeṣu tiryagūrddhvamathāgninā
Translation
یوں ہولناک کال آگنی چاروں لوکوں کو جلاتی ہے؛ اور جب وہ لوک آگ سے بھر گئے تو آگ ترچھے اور اوپر کی سمت پھیل گئی۔
Word by Word
घोरःterrible
घोरः:
कर्ता-विशेषण (Agent qualifier)
TypeAdjective
Rootghora (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘terrible’ qualifying kālāgniḥ
दहतिburns
दहति:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootdah (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
कालाग्निःKālāgni (the fire of Time)
कालाग्निः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootkāla + agni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समास: कालस्य अग्निः (षष्ठी-तत्पुरुष) ‘fire of Time’
एवम्thus, in this way
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (manner adverb)
लोकचतुष्टयम्the fourfold set of worlds
लोकचतुष्टयम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootloka + catuṣṭaya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: लोकानां चतुष्टयम् (षष्ठी-तत्पुरुष) ‘the set of four worlds’
व्याप्तेषुwhen (they were) pervaded
व्याप्तेषु:
अधिकरण (Locative absolute—part 1)
TypeAdjective
Rootvyāpta (प्रातिपदिक; √āp with vi-)
Formक्त-प्रत्यय (PPP) used adjectivally, पुंलिङ्ग/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; ‘when/while (they are) pervaded’
तेषुin those
तेषु:
अधिकरण (Locative absolute—part 2)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन
लोकेषुworlds
लोकेषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन
तिर्यक्horizontally
तिर्यक्:
देशाधिकरण (Directional adverb)
TypeIndeclinable
Roottiryak (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (directional adverb) ‘horizontally/across’
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
देशाधिकरण (Directional adverb)
TypeIndeclinable
Rootūrdhva (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (directional adverb) ‘upwards’
अथthen
अथ:
सम्बन्ध/काल (Temporal connector)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (sequential connector)
अग्निनाby fire
अग्निना:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन