Shloka 50
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः
Transliteration
lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ / siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ
Translation
نارکی وغیرہ اوصاف کے مطابق وہ آٹھ طرح سے مرتب ہیں؛ وہ سِدّھ آتما انسان گندھروؤں کے ساتھ دھرم پر قائم ہیں۔
Word by Word
लक्षणैःby characteristics
लक्षणैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/तृतीया), बहुवचन
नारक-आद्यैःbeginning with the hellish (etc.)
नारक-आद्यैः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootनारक (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ('beginning with hellish'); पुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
तैःby those
तैः:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
अष्टधाeightfold
अष्टधा:
प्रकार (manner adverb)
TypeIndeclinable
Rootअष्टधा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: 'in eight ways')
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
व्यवस्थिताःare arranged/established
व्यवस्थिताः:
क्रिया (predicate participle)
TypeVerb
Rootवि-अव-√स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (Past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मणि/भावे अर्थः: 'स्थिताः/विन्यस्ताः'
सिद्ध-आत्मानःperfected souls
सिद्ध-आत्मानः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसिद्ध (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ('perfected-souled'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
मनुष्याःhumans
मनुष्याः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमनुष्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तेthose
ते:
अनुवृत्ति/सम्बन्ध
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
गन्धर्वैःwith Gandharvas
गन्धर्वैः:
सहकारक/सहयोग (association; सह-योग)
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
सहtogether with
सह:
सहयोग (association marker)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formसह-सम्बन्धक-अव्यय (preposition-like indeclinable: 'together with')
धर्मिणःrighteous, virtuous
धर्मिणः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootधर्मिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन