Shloka 49
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
Transliteration
tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te
Translation
اسی لیے وہ دکھ سے بھرپور اور بار بار کرم کرنے والے ہیں؛ باہر اور اندر سے روشن وہی انسان ‘سادھک’ بھی کہلاتے ہیں۔
Word by Word
तस्मात्therefore, from that
तस्मात्:
हेतु/अपादानार्थ-क्रियाविशेषण (cause/source adverb)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-आर्थक अव्यय (ablatival adverb: 'therefore/therefrom')
तेthey
ते:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
दुःख-बहुलाःfull of suffering
दुःख-बहुलाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootदुःख (प्रातिपदिक) + बहुल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ('abounding in sorrow'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
भूयःagain, more
भूयः:
क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootभूयस्/भूयः (अव्यय)
Formपुनरुक्ति-प्रयोगे क्रियाविशेषण (adverb: 'again, more')
भूयःagain and again
भूयः:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootभूयस्/भूयः (अव्यय)
Formपुनरुक्ति-प्रयोगे क्रियाविशेषण
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
कारिमःdoers, active (agents)
कारिमः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootकारिम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; (अर्थे: 'कर्तारः/कर्मशीलाः'—agentive adjective)
प्रकाशाःbright, luminous
प्रकाशाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootप्रकाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
बहिःoutside
बहिः:
देशाधिकरण (place adverb)
TypeIndeclinable
Rootबहिः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb: 'outside')
अन्तःinside
अन्तः:
देशाधिकरण (place adverb)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb: 'inside')
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
मनुष्याःhumans
मनुष्याः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमनुष्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
साधकाःaccomplishing, effective
साधकाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootसाधक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
तेthose
ते:
अनुवृत्ति/सम्बन्ध (resumptive pronoun)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन