Shloka 108
व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णन (Origins/Enumeration of Vyāsa’s Disciplic Succession) — Chapter on Vedic Transmission Lineages
Devanagari script
प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः
Transliteration
prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha / pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ
Translation
تریتا یُگ کے آغاز پر یہاں پھر سپترشی ہر طرح سے ورن اور آشرم کی ترتیب کو جاری کرتے ہیں۔
Word by Word
प्राप्तेwhen (it is) reached/at the arrival of
प्राप्ते:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative setting)
TypeAdjective
Rootप्राप्त (कृदन्त; √आप्/आपॢ लभे धातु)
Formसप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे (Locative singular; used adverbially) ; भूतकृदन्त (क्त) ‘प्राप्त’
त्रेता-युग-मुखेat the beginning of the Tretā age
त्रेता-युग-मुखे:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/सम्बन्ध-तत्पुरुष: ‘त्रेतायुगस्य मुखम्’
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
सप्त-ऋषयःthe seven sages
सप्त-ऋषयः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसप्त (प्रातिपदिक) + ऋषि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; द्विगु-समास: ‘सप्त ऋषयः’
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्ध/वाक्य-सम्बोधक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
इहhere
इह:
देशाधिकरण (Locative adverbial)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
प्रवर्तयन्तिset in motion/establish
प्रवर्तयन्ति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootप्रवर्तय् (धातु; √वृत् प्रवृत्तौ + णिच्)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन
येwho
ये:
कर्ता (Karta; correlates with सaptarṣayaḥ)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बन्धक सर्वनाम (relative pronoun)
वर्णान्the social classes (varṇas)
वर्णान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन
आश्रमान्the life-stages (āśramas)
आश्रमान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootआश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphatic particle)
सर्वशःin every way/entirely
सर्वशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootसर्वशः (अव्यय; सर्व + शस्)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (manner adverb)