Shloka 87
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः / यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
Transliteration
gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ / yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā
Translation
گتی کے معنی والے ‘ऋष्’ دھاتو سے ابتدا میں ‘نِروِرتی’ نام کہا گیا؛ اور چونکہ وہ خود ہی وجود میں آیا، اس لیے ‘ऋشِتا’ بھی یاد کی جاتی ہے۔
Word by Word
गत्यर्थात्from the sense of motion/going
गत्यर्थात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootगत्यर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; ‘गत्यर्थ’ = गतिः अर्थः यस्य (purpose of motion)
ऋषतेःof ‘ṛṣate’
ऋषतेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootऋष् (धातु)
Formषष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन; धातुनिर्देशे (of the root-form ‘ṛṣate’)
धातोःof the verbal root
धातोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
नामnamely/indeed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनिपात; ‘indeed/namely’ अर्थे
निर्वृतिःcessation/withdrawal (nirvṛtti)
निर्वृतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिर्वृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/विधेय), एकवचन
आदितःfrom the beginning
आदितः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootआदि (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावार्थे प्रयोगः; ‘from the beginning’ (adverbial use of ablative)
यस्मात्because/from which
यस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी (अपादान), एकवचन
एवjust/indeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (restrictive particle)
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मनः
भूतःhaving become
भूतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘become/been’
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी (अपादान), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात (conjunction)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चय-निपात (also/even)
ऋषिताthe state/name ‘ṛṣitā’
ऋषिता:
Pratijna/Predicate (विधेय)
TypeNoun
Rootऋषिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (विधेय), एकवचन; भाववाचक/नामधातु-निर्मित (state of being a ṛṣi)
स्मृताis remembered/called
स्मृता:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is remembered/called’