Shloka 81
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः / बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
Transliteration
tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ / buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā
Translation
وہیں قائم اُس دانا کے بارے میں ‘تَمَس کا انت’ ایسی شروتی کہتی ہے؛ تغیر پذیر بُدھی چار طرح سے ظاہر ہوئی۔
Word by Word
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle, emphasis)
संस्थितेwhen (he/it is) situated/established
संस्थिते:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeAdjective
Rootसंस्था (स्था धातु, उपसर्गः सम् + √स्था) (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle); सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (contextual)
विद्वान्the wise one
विद्वान्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootविद्वस् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
तमसःof darkness
तमसः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
अन्तःend/limit
अन्तः:
कर्ता/विषय (Subject/Topic)
TypeNoun
Rootअन्त (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
इतिthus
इति:
सम्बन्ध/निपात (Quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणसूचक (quotative particle)
श्रुतिःthe scriptural statement (śruti)
श्रुतिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootश्रुति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
बुद्धिःintellect
बुद्धिः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
विवर्त्तमानस्यof (one) undergoing transformation/manifesting
विवर्त्तमानस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeAdjective
Rootविवर्त्तमान (विवृत्/विवर्त् धातु, उपसर्गः वि + √वृत्/√वर्त्) (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle/शतृ-प्रत्ययान्त); पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
प्रादुर्भूताarisen/manifested
प्रादुर्भूता:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootप्रादुर्भूत (भू धातु, उपसर्गः प्रादुर् + √भू) (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बुद्धिः-विशेषण
चतुर्विधाfourfold
चतुर्विधा:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootचतुर्विध (प्रातिपदिक: चतुर् + विध)
Formतत्पुरुषसमास (संख्यापूर्वक-विशेषण); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बुद्धिः-विशेषण