Shloka 13
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह
Transliteration
sargakāle pradhānasya kṣatrajñādhiṣṭhitasya vai / guṇabhāvādbhāsamāne mahātattva babhūva ha
Translation
سَرج کے وقت، کْشَیترَجْنَ (شاہدِ کْشَیتر) کے زیرِ ادھِشٹھان اُس پردھان میں جب گُنوں کا ظہور ہونے لگا، تب مہاتَتْوَ پیدا ہوا۔
Word by Word
सर्गकालेat the time of creation
सर्गकाले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्ग + काल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष (सर्गस्य कालः)
प्रधानस्यof Pradhāna
प्रधानस्य:
Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्रधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्यpresided over by the knower of the field (Puruṣa)
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्षेत्रज्ञ + अधिष्ठित (प्रातिपदिक); स्था (धातु) + अधि + क्त
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठितम्) qualifying प्रधानस्य
वैindeed
वै:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
गुणभावात्from the activation/state of the guṇas
गुणभावात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootगुण + भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन; तत्पुरुष (गुणानां भावः)
भासमानेwhen (it) was shining/manifesting
भासमाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootभास् (धातु) + शानच्
Formकृदन्त-वर्तमानकाले (present participle, आत्मनेपद), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute) with implied प्रधान (भासमाने [प्रधान]े)
महातत्त्वम्the Mahat-tattva (great principle)
महातत्त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहत् + तत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; कर्मधारय (महत् तत् तत्त्वम्)
बभूवcame into being
बभूव:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
हindeed/for emphasis
ह:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपात (expletive/emphatic particle)