Shloka 11
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा / सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्
Transliteration
udarastheṣu bhūteṣu tveko 'haṃ śayita stadā / sahasraśīrṣā bhūtvā ca sahasrākṣaḥ sahasrapāt
Translation
اس وقت پیٹ میں موجود بھوتوں کے درمیان میں اکیلا ہی لیٹا تھا؛ اور ہزار سروں، ہزار آنکھوں، ہزار پاؤں والا بن گیا۔
Word by Word
उदरस्थेषुin those situated in the belly
उदरस्थेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootउदर + स्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; विशेषण (qualifier of भूतेषु); सप्तमी-तत्पुरुष (udare sthāḥ)
भूतेषुin beings
भूतेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषण-अव्यय (particle: but/indeed)
एकःalone/one
एकः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier of अहम्)
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन
शयितःlay/reclined
शयितः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√शी (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि (having lain/reclined)
तदाthen
तदा:
Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
सहस्रशीर्षाhaving a thousand heads
सहस्रशीर्षा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसहस्र + शीर्षन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (yasya sahasraṃ śīrṣāṇi saḥ)
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Root√भू (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकाल (prior action)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
सहस्राक्षःhaving a thousand eyes
सहस्राक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसहस्र + अक्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि (yasya sahasram akṣīṇi saḥ)
सहस्रपात्having a thousand feet
सहस्रपात्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसहस्र + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि; पदान्त-रूप ‘पात्’ (yasya sahasraṃ pādāḥ saḥ)