Shloka 72
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः
Transliteration
vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat / nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ
Translation
وہ سب آسمان میں قائم ہیں اور یہ سارا جہان بار بار گردش کرتا ہے؛ چونکہ وہ گھٹتے نہیں، اس لیے انہیں ‘نکشتر’ کہا جاتا ہے۔
Word by Word
वर्तन्तेthey move/occur
वर्तन्ते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), आत्मनेपद
दिविin heaven/sky
दिवि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
ताःthose (f.)
ताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन
सर्वाःall
सर्वाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन; विशेषणम् (qualifier) ताः इति
विश्वम्the universe
विश्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
इदम्this
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
जगत्the world
जगत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन
नक्षीयन्तेthey do not perish/they do not wane
नक्षीयन्ते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षि (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), आत्मनेपद; न-उपसर्ग/नञ्-पूर्वक (negation/privative sense in context)
यतःbecause
यतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootयतस् (अव्यय)
Formहेतु-अव्यय (causal indeclinable: 'because/for which reason')
तानिthose (n.)
तानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/5th), एकवचन; कारणार्थे (in causal sense)
नक्षत्र-संज्ञिताःcalled ‘nakṣatras’
नक्षत्र-संज्ञिताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक) + संज्ञित (कृदन्त; √ज्ञा)
Formतत्पुरुष-समास (determinative): नक्षत्रस्य संज्ञा येषाम्; पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन