Shloka 47
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः
Transliteration
śeṣāḥ pañca grahā jñeyā īśvarāḥ kāmacāriṇaḥ / paṭhyate cāgnirāditya udakaṃ candramāḥ smṛtaḥ
Translation
باقی پانچ گرہ ایشور کے روپ ہیں، جو اپنی خواہش کے مطابق گردش کرتے ہیں۔ متن میں آگ کو آدتیہ کہا گیا ہے اور پانی کو چندرما سمجھا گیا ہے۔
Word by Word
śeṣāḥthe remaining (ones)
śeṣāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśeṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन (Plural)
pañcafive
pañca:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpañca (प्रातिपदिक/संख्याशब्द)
Formअव्ययवत् संख्याविशेषण, (here) प्रथमा बहुवचनार्थे; indeclinable numeral used adjectivally
grahāḥplanets/seizers
grahāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgraha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
jñeyāḥto be known
jñeyāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootjñā (धातु) + ya (कृत् प्रत्यय) → jñeya (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (भाव्य/gerundive), पुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; ‘to be known’
īśvarāḥlords
īśvarāḥ:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootīśvara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन
kāmacāriṇaḥmoving as they wish
kāmacāriṇaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkāma (प्रातिपदिक) + cārin (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (कर्मधारयवत्/उपपद), पुंलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन; ‘moving at will’
paṭhyateis recited/said
paṭhyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpaṭh (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
agniḥAgni (fire-god)
agniḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
ādityaḥĀditya (Sun)
ādityaḥ:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootāditya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
udakamwater
udakam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootudaka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; here as subject of passive ‘is said’
candramāḥthe Moon
candramāḥ:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootcandramas (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
smṛtaḥis remembered/called
smṛtaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु) + ta (कृत् प्रत्यय) → smṛta (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त (भूतकर्मणि/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; used predicatively ‘is remembered/called’