Shloka 140
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्
Transliteration
dhruvaḥ kīlo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturddiśam / nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram
Translation
چاروں سمتوں میں تقسیم شدہ گرہوں کے لیے دھروُو ایک کیل (محور) کی مانند ہے۔ نَکشتر میں شروِشٹھا، اور اَیَنوں میں اُترایَن برتر ہے۔
Word by Word
ध्रुवःDhruva (Pole Star)
ध्रुवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कीलःa peg, pivot
कीलः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootकील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमेय/विधेय (predicate noun)
ग्रहाणाम्of the grahas
ग्रहाणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (indeed/but)
विभक्तानाम्of those divided/arranged
विभक्तानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootवि-√भज् (धातु) → विभक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; ‘divided/arranged’
चतुर्-दिशम्the four directions
चतुर्-दिशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootचतुर् + दिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (चारः दिशः)
नक्षत्राणाम्of the nakṣatras
नक्षत्राणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
श्रविष्ठाŚraviṣṭhā (Dhaniṣṭhā)
श्रविष्ठा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootश्रविष्ठा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; नक्षत्र-नाम
स्यात्would be/is to be
स्यात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अयनानाम्of the solstices/ayana-periods
अयनानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारार्थक (in like manner/also)
उत्तरम्the northern (uttara)
उत्तरम्:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate)