Shloka 56
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
Transliteration
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye / varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye
Translation
پھر وہ یہاں آتا ہے تاکہ اَپرَانت (مغربی کنارہ) کی افزائش ہو؛ دو طرح کی بارش بیان کی گئی ہے، دو طرح کی فصلوں کی بڑھوتری کے لیے۔
Word by Word
इहhere
इह:
देशाधिकरण (Place adjunct)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (Locative adverb)
अभ्येतिcomes towards, approaches
अभ्येति:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootअभि+इ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
ततःthen, thereafter
ततः:
अपादान-निर्देशक (Ablative indicator)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (ablatival adverb)
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
क्रम-निर्देशक (Sequence marker)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formकाल/क्रमवाचक-अव्यय (afterwards)
अपरान्त-विवृद्धयेfor the increase of Aparānta
अपरान्त-विवृद्धये:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose-Dative)
TypeNoun
Rootअपरान्त (प्रातिपदिक) + विवृद्धि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (Genitive Tatpuruṣa: ‘अपरान्तस्य विवृद्धिः’), स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative/4th), एकवचन; प्रयोजनार्थे (purpose)
वर्ष-द्वयम्two years (a period of two rains/years)
वर्ष-द्वयम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक) + द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (Numerical compound: ‘द्वे वर्षे’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
समाख्यातम्is declared/called
समाख्यातम्:
क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicative participle)
TypeVerb
Rootसम्+आ+ख्या (धातु) → समाख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘वर्षद्वयम्’ इति सह (it is called/declared)
सस्य-द्वय-विवृद्धयेfor the increase of the two crops
सस्य-द्वय-विवृद्धये:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose-Dative)
TypeNoun
Rootसस्य (प्रातिपदिक) + द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + विवृद्धि (प्रातिपदिक)
Formसमासः (अन्तर्गत-द्विगु ‘सस्यद्वय’ + षष्ठी-तत्पुरुष ‘सस्यद्वयस्य विवृद्धिः’), स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; प्रयोजनार्थे