Shloka 144
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः / मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती
Transliteration
meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ / muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī
Translation
میش میں اور میزان کے اختتام پر، سورج کے طلوع سے دن اور رات کا پیمانہ بتایا گیا ہے؛ اس وقت دن پندرہ مُہورت اور رات بھی اتنی ہی ہوتی ہے۔
Word by Word
मेषेin Aries (Mesha)
मेषे:
अधिकरण (location/time)
TypeNoun
Rootमेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/locative), एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
तुला-अन्तेat the end of Libra (Tula)
तुला-अन्ते:
अधिकरण (location/time)
TypeNoun
Rootतुला (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: तुलायाः अन्तः (at the end of Libra)
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
भास्कर-उदयतःfrom sunrise
भास्कर-उदयतः:
अपादान (source/starting point)
TypeIndeclinable
Rootभास्कर (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formअव्ययीभाव (ablatival adverb): भास्करोदयात् (from sunrise/of sunrise)
स्मृताःare considered/are stated
स्मृताः:
क्रिया-समर्थ (predicate: are considered)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि (are said/are reckoned)
मुहूर्त्ताःmuhūrtas (time-units)
मुहूर्त्ताः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
दशten
दश:
विशेषण (adjectival)
TypeAdjective
Rootदश (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral), अव्ययवत् प्रयोग; मुहूर्त्ताः-विशेषण
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषण (adjectival)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral), अव्ययवत् प्रयोग; (दश पञ्च = fifteen)
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (emphasis)
अहःdaytime
अहः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
रात्रिःnight
रात्रिः:
कर्ता (co-subject)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
सम्बन्ध (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
तावतीof the same measure/that much
तावती:
विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootतावत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (to रात्रिः; sense: of that measure)