Shloka 130
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् / संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः
Transliteration
varāṃśo hyeṣa vijñeyo nāḍikā cātra kāraṇam / saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ
Translation
یہ ‘ورانش’ جاننے کے لائق ہے؛ یہاں نادِکا سبب ہے۔ سموتسر وغیرہ پانچ قسمیں چار انسانی پیمانوں کے مطابق مقرر ہیں۔
Word by Word
वरांशःa portion/part (excellent portion)
वरांशः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootवरांश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अर्थे—खलु/नूनम् (indeed)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
विज्ञेयःto be known/understood
विज्ञेयः:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootवि + ज्ञा (धातु) → विज्ञेय (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभविष्यत्कर्तव्यतार्थक कृदन्त (gerundive/तव्यत्-अर्थ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘to be known’
नाडिकाnāḍikā (a time-measure)
नाडिका:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनाडिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
अत्रhere/in this context
अत्र:
Adhikarana (अधिकरण/locative sense)
TypeIndeclinable
Rootअत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb of place)
कारणम्cause/basis
कारणम्:
Karta (कर्ता/Predicate noun)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
संवत्सर-आदयः(those) beginning with the year
संवत्सर-आदयः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसंवत्सर (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (आदि-समास; ‘beginning with’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
पञ्चfive
पञ्च:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral), अव्ययवत्/सर्वलिङ्ग; अत्र विशेषणम्—प्रथमा बहुवचनार्थे
चतुर्-मान-विकल्पिताःclassified into four measures
चतुर्-मान-विकल्पिताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या) + मान (प्रातिपदिक) + विकल्पित (कृदन्त-प्रातिपदिक; वि+कल्प् धातु)
Formतत्पुरुष-समास; ‘four measures’ इति; विकल्पित = क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘classified/arranged’