Next Verse

Shloka 1

प्लक्षद्वीपवर्णनम्

Description of Plakṣa-dvīpa

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् / शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jambūdvīpavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahāt / śṛṇutemaṃ yathātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ

یوں شری برہمانڈ مہاپُران میں، وایو کے بیان کردہ پورو بھاگ کے دوسرے انوشنگ پاد میں ‘جمبودویپ ورنن’ نامی اٹھارھواں ادھیائے۔ سوت نے کہا— اے برہمنوں میں برتر! اب میں اختصار کے ساتھ یथاودھی پَلَکشَدویپ کا بیان کروں گا؛ میری بات کو حقیقت کے ساتھ سنو۔

itithus
iti:
Vākyārtha-sūcaka (वाक्यार्थसूचक)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative/section marker particle (इति-निपात)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन); title-locative ‘in the venerable Brahmāṇḍa’
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (कृदन्त; √vac वच्, प्र+क्त)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन); tatpuruṣa: ‘spoken by Vāyu’ qualifying purāṇe
pūrva-bhāgein the former part
pūrva-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
dvitīyein the second
dvitīye:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन); ordinal qualifying bhāge/pāde contextually
anuṣaṅga-pādein the anuṣaṅga section (pāda)
anuṣaṅga-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṅga (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन)
jambū-dvīpa-varṇanamdescription of Jambūdvīpa
jambū-dvīpa-varṇanam:
Karta (कर्ता) (as heading/apposition to adhyāyaḥ)
TypeNoun
Rootjambū (प्रातिपदिक) + dvīpa (प्रातिपदिक) + varṇana (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); title of chapter
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
FormName-indicator particle (नाम-अव्यय)
aṣṭādaśaḥeighteenth
aṣṭādaśaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootaṣṭādaśa (संख्याप्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); numeral ‘eighteenth’ qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता) (chapter heading)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता) of uvāca
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
FormLiṭ-lakāra (लिट्/Perfect), Parasmaipada (परस्मैपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन)
plakṣa-dvīpamPlakṣadvīpa
plakṣa-dvīpam:
Karma (कर्म) of pravakṣyāmi
TypeNoun
Rootplakṣa (प्रातिपदिक) + dvīpa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन)
pravakṣyāmiI shall describe/tell
pravakṣyāmi:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
FormLuṭ-lakāra (लुट्/Periphrastic Future), Parasmaipada (परस्मैपद), 1st person (उत्तमपुरुष), Singular (एकवचन)
yathāvatproperly/in due order
yathāvat:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootyathāvat (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण-अव्यय)
ihahere
iha:
Deśa-adhikaraṇa (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootiha (अव्यय)
FormAdverb (देशवाचक-अव्यय)
saṃgrahātfrom a summary/briefly
saṃgrahāt:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootsaṃgraha (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Ablative (पञ्चमी/5), Singular (एकवचन)
śṛṇutalisten (you all)
śṛṇuta:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√śru (धातु)
FormLoṭ-lakāra (लोट्/Imperative), Parasmaipada (परस्मैपद), 2nd person (मध्यमपुरुष), Plural (बहुवचन)
imamthis
imam:
Karma (कर्म) of śṛṇuta
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया/2), Singular (एकवचन); refers to discourse
yathā-tattvamaccording to the truth/as it really is
yathā-tattvam:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय) + tattva (प्रातिपदिक)
FormAvyayībhāva compound functioning as adverb (क्रियाविशेषण-अव्यय)
bruvataḥof (me) speaking
bruvataḥ:
Sambandha (सम्बन्ध) with me
TypeVerb
Root√brū (धातु)
FormPresent active participle (शतृ), Genitive (षष्ठी/6), Singular (एकवचन); Masculine/Neuter form; ‘of me who am speaking’
meof me/my
me:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormGenitive (षष्ठी/6), Singular (एकवचन)
dvija-uttamāḥO best of the twice-born (Brahmins)
dvija-uttamāḥ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootdvija (प्रातिपदिक) + uttama (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Vocative (सम्बोधन/8), Plural (बहुवचन); addressing audience