Shloka 39
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम्
Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū
Devanagari script
ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् / तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु
Transliteration
tato visṛjyamānāyāḥ srota statsaptadhā gatam / tisraḥ ptācīmimukhaṃ pratīcīṃ tisra eva tu
Translation
پھر بہتی ہوئی اُس ندی کا دھارا سات حصّوں میں بٹ گیا؛ تین دھارائیں مشرق رُخ ہوئیں اور تین مغرب کی سمت چلی گئیں۔
Word by Word
ततःthen; from there
ततः:
सम्बन्ध/देश-कालाधिकरण (देश-काल-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/क्रमवाचक (indeclinable adverb: ‘then/from there’)
विसृज्यमानायाःof (her/it) being released
विसृज्यमानायाः:
षष्ठी-सम्बन्ध (सम्बन्ध/Genitive)
TypeAdjective
Rootविसृज् (धातु) + मान (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle); स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), एकवचन; ‘being released/let loose’
स्रोतःthe stream/current
स्रोतः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootस्रोतस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/nominative), एकवचन
तत्that
तत्:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘that’ (qualifying)
सप्तधाsevenfold; into seven parts
सप्तधा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसप्तधा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (indeclinable adverb: ‘in seven ways/into seven’)
गतम्went; became
गतम्:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootगम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘gone/has gone’
तिस्रःthree (streams)
तिस्रः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘three’ (feminine)
प्राचीम्eastward (to the east)
प्राचीम्:
कर्म/दिशा-लक्ष्य (Goal/Direction)
TypeAdjective
Rootप्राची (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/accusative), एकवचन; ‘eastern’ (direction)
मुखम्face; direction
मुखम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘face/mouth; direction’
प्रतीचीम्westward (to the west)
प्रतीचीम्:
कर्म/दिशा-लक्ष्य (Goal/Direction)
TypeAdjective
Rootप्रतीची (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘western’
तिस्रःthree (streams)
तिस्रः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
एवindeed; just
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/अवधारण (particle of emphasis)
तुbut; and
तु:
समुच्चय/विरोध (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/अन्वय (conjunctive particle: ‘but/and’)