Shloka 36
कैलास-मन्दाकिनी-स्वच्छोदा-लौहित्य-सरयू-उद्गमवर्णनम्
Kailāsa and the Origins of Mandākinī, Svacchodā, Lauhitya, and Sarayū
Devanagari script
धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् / अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु
Transliteration
dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhayā vyākulendriyam / anena toṣitaścāhaṃ nadyarthaṃ pūrvameva tu
Translation
بھوک سے بے قرار حواس اور رگ رگ تک ناتواں بدن—اس سے میں راضی ہوا؛ اور ندی کے کام کے لیے تو میں پہلے ہی خوشنود تھا۔
Word by Word
धमनी-संततम्(body) covered with veins
धमनी-संततम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootधमनी (प्रातिपदिक) + संतत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (धमनीभिः संततम् = filled/covered with veins); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
क्षीणम्emaciated
क्षीणम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्षी (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
क्षुधयाby hunger
क्षुधया:
Hetu/Karana (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootक्षुधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
व्याकुल-इन्द्रियम्with agitated senses
व्याकुल-इन्द्रियम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootव्याकुल (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (व्याकुलम् इन्द्रियम् यस्य तत्/व्याकुलेन्द्रियम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
अनेनby this (act/person)
अनेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
तोषितःsatisfied/pleased
तोषितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतुष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अहम्’ इत्यस्य विशेषण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन
नदी-अर्थम्for the river’s sake
नदी-अर्थम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeIndeclinable
Rootनदी (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (नद्याः अर्थम् = for the sake of the river); द्वितीया-एकवचनरूपेण क्रियाविशेषणवत् (accusative of purpose)
पूर्वम्formerly/before
पूर्वम्:
Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय, कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (emphasis)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)