Shloka 1
Pṛthivy-Āyāma-Vistara (Extent of the Earth) and Jambūdvīpa–Navavarṣa Description
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्रियव्रतवंशानुकीर्त्तनं नाम चतुदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा वै शांशपायनिः / पप्रच्छ नियतं सूतं पृथिव्युद धिविस्तरम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde priyavratavaṃśānukīrttanaṃ nāma catudaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsanniveśaṃ śrutvā vai śāṃśapāyaniḥ / papraccha niyataṃ sūtaṃ pṛthivyuda dhivistaram
Translation
یوں شری برہمانڈ مہاپُران میں، وायु کے بیان کردہ پُروَ بھاگ کے دوسرے انوشنگ پاد میں ‘پریہ ورت وَنش آنوکیرتن’ نام چودھواں ادھیائے۔ سوت نے کہا—اس طرح رعایا کی ترتیب سن کر شاںشپاینی نے ثابت قدمی سے سوت سے زمین اور سمندروں کے پھیلاؤ کے بارے میں پوچھا۔
Word by Word
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Discourse marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
श्रीब्रह्माण्डेin the venerable Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन — Neuter, Locative (7th), Singular
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Neuter, Locative, Singular
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक; √वच् क्त)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (वायुनाऽ/वायोः प्रोक्तम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Neuter, Locative, Singular; विशेषण
पूर्वभागेin the former section
पूर्वभागे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Masculine, Locative, Singular
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Masculine, Locative, Singular; विशेषण (to भागे)
अनुषङ्गपादेin the Anuṣaṅga-pāda (subsection)
अनुषङ्गपादे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअनुषङ्ग + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन — Masculine, Locative, Singular
प्रियव्रतवंशानुकीर्तनम्the narration of the lineage of Priyavrata
प्रियव्रतवंशानुकीर्तनम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रियव्रत + वंश + अनुकीर्तन (प्रातिपदिक)
Formबहुपद-तत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Neuter, Nominative, Singular
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (Naming particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामार्थक-अव्यय (particle: named/called)
चतुर्दशःfourteenth
चतुर्दशः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्दश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular
सूतःSūta
सूतः:
कर्ता (Speaker/कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Perfect, 3rd person singular, Parasmaipada
एवम्thus
एवम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: thus/in this manner)
प्रजासन्निवेशम्the arrangement/settlement of creatures
प्रजासन्निवेशम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा + सन्निवेश (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (प्रजानां सन्निवेशः); पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन — Masculine, Accusative (2nd), Singular
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
पूर्वकालक्रिया (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययकृदन्त) — Absolutive/gerund: having heard
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक/खल्वर्थक-अव्यय (emphatic particle)
शांशपायनिःŚāṃśapāyani
शांशपायनिः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशांशपायनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular (proper name)
पप्रच्छasked
पप्रच्छ:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + पृच्छ् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Perfect, 3rd person singular, Parasmaipada
नियतम्restrained/attentive
नियतम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनियत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular; विशेषण (to सूतम्)
सूतम्Sūta (to Sūta)
सूतम्:
सम्प्रदान/प्रति (Addressee/प्रति)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन — Masculine, Accusative, Singular
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन — Feminine, Genitive, Singular
उदधिविस्तरम्the extent of the oceans
उदधिविस्तरम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootउदधि + विस्तार (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (उदधीनां विस्तारः / उदधिविस्तारः); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular